सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

Brihat Samhita Vol 1 with Vimala Hindi Commentary

आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा

DevanagariHindipublished728 पृष्ठ

पृष्ठ 612, कुल 728 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 612

सहां च सहदेवीं च पूर्णकोशां शतावरीम्।
अरिष्टिकां शिवां भद्रां तेषु कुम्भेषु विन्यसेत् ॥४०॥
ब्राह्मीं क्षेमामजां चैव सर्वबीजानि काञ्चनीम्।
मङ्गल्यानि यथालाभं सर्वौषध्यो रसास्तथा ॥४१॥
रत्नानि सर्वगन्धांश्च बिल्वं च सविकङ्कतम्।
प्रशस्तनाम्यश्चौषध्यो हिरण्यं मङ्गलानि च ॥४२॥
ज्यौतिष्मती ( कंगनी = मालकाकणी ), त्रायमाणा ( चिरायते का फल ), अभया
( हर्रे = हरीर ), अपराजिता ( विष्णुक्रान्ता ), जीवा ( जीवन्ती = डोढी ), विश्वेश्वरी
( सोंठ ), पाठा ( पाढ़ = पाढ़रि ), समङ्गा ( रक्तमञ्जिष्ठा = पसरन ), विजया ( भंग ),
सहा (मुद्गपर्णी = वनमूड़ ), सहदेवी ( सहदेई ), पूर्णकोशा ( नागरमोथा ), शतावरी,
अरिष्टिका ( रीठा ), शिवा ( शमी ), भद्रा ( बला )—इन ओषधियों को पूर्व स्थापित
चारो कलशों में डाल दे। ब्राह्मी, क्षेमा ( काष्ठगुग्गुल ), अजा ( औषधिविशेष ), सब
प्रकार के बीज, काञ्चनी ( हल्दी = हरदी, 'निशाह्वा काञ्चनी पीता हरिद्रा वरवर्णिनी'त्यमरः ),
अन्य मङ्गल द्रव्य ( दधि, अक्षत, पुष्प आदि )—इन द्रव्यों में जितने की प्राप्ति हो,
उतने ही लेना चाहिये। सब ओषधि, सब रस, रत्न, सब सुगन्धद्रव्य, बेल, विकङ्कत
( कंटाप = कंघी ), प्रशस्त ओषधि ( जया, जयन्ती, जीवन्ती, जीवपुत्रिका, पुनर्नवा,
विष्णुक्रान्ता, चक्राङ्गा, वाराही और लक्षणा ), सुवर्ण आदि धातु, माङ्गलिक ओषधि
( गोरोचन, सरसों, दूर्वा, हस्तिमद आदि ) सब द्रव्यों को पूर्वस्थापित कलशों में डाल
दे॥३९-४२॥
ज्योतिष्मतीं सुसन्नद्धां। त्रायमाणां प्रसिद्धां। अभयां हरीतकीम्। अपराजितां
शमीम्। जीवां जीवन्तीम्। विश्वेश्वरीं पद्मचारिणीम्। पाठां प्रसिद्धां। समङ्गां रक्तमञ्जिष्ठाम्।
विजयां वचाम्। सहां मुद्गपर्णीम्। सहदेवीं प्रसिद्धां। पूर्णकोशां प्रसिद्धां। शतावरीं
प्रसिद्धामेव। अरिष्टिकां प्रसिद्धां। शिवां प्रसिद्धां। भद्रां बलाम्। एता ओषधीस्तेषु
प्रागुद्दिष्टेषु कुम्भेषु विन्यसेत् क्षिपेत्।
ब्राह्मीं प्रसिद्धां। क्षेमां काष्ठगुग्गुलम्। चोरकमिति प्रसिद्धम्। अजां प्रसिद्धां।
केचिदेडिकाक्षीमिच्छन्ति। सर्वाणि च बीजानि। काञ्चनीं सुप्रसिद्धाम्। अन्यानि मङ्गल्यानि
द्रव्याणि दध्यक्षतकुसुमादीनि। यथालाभमेतानि द्रव्याणि यावन्ति प्राप्यन्ते तावन्त्येव
ग्राह्याणि नान्येषां विकल्पः। सर्वा ओषधयः। रसाश्च सर्व एव मधुराम्ललवणतिक्तकटुकषायाः।
रत्नानि मणिविशेषाः। सर्वगन्धांश्च निःशेषसुगन्धद्रव्याणि। बिल्वं फलम्। सवि-
कङ्कतं विकङ्कतफलेन सह। प्रशस्तनाम्यो या ओषधयः। यथा—जया। जयन्ती।
जीवन्ती। जीवपुत्रिका। पुनर्नवा। विष्णुक्रान्ता। चक्राङ्गा। वाराही। लक्षणा। हिरण्यं सुवर्णादयो
धातवः। मङ्गलानि च मङ्गलवन्त्यौषधानि। यथा—गोरोचना। सर्षपः। दूर्वाहस्तिमदमिति।
एवमादि।।३९-४२।।