सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

Brihat Samhita Vol 1 with Vimala Hindi Commentary

आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा

DevanagariHindipublished728 पृष्ठ

पृष्ठ 608, कुल 728 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 608

वर्णकैर्विविधैः कृत्वा हृद्यैर्गन्धगुणान्वितैः ।
यथास्वं पूजयेद्विद्वान् गन्धमाल्यानुलेपनैः ॥२७॥
भक्ष्यैरन्नैश्च विविधैः फलमूलामिषैस्तथा ।
पानैश्च विविधैर्हृद्यैः सुराक्षीरासवादिभिः ॥२८॥
पूर्वोक्त शुभ लक्षणयुत भूप्रदेश में एक मण्डल बनाकर अनेक प्रकार के रत्नों के
समुदाय से युत पृथ्वी की और बहुत तरह के स्थानों की कल्पना करे। बाद में पुरोहित
प्राधान्य क्रम से नाग, यक्ष, देव, पितर, गन्धर्व, अप्सरा, मुनि और सिद्धों की स्थापना
करे तथा अश्विनी आदि सब नक्षत्रों के साथ ग्रह, ब्राह्मी आदि माताओं के साथ रुद्र,
कार्तिकेय, विष्णु, विशाखा, लोकपाल और देवताओं की स्त्री ( इन्द्राणी, गौरी, लक्ष्मी
आदि ) को मन को प्रसन्न करने वाली सुगन्धियों से युत नाना प्रकार के वर्णों से बना
कर विद्वान् सुगन्धित द्रव्य, माला, चन्दन, भोज्यान्न, नाना प्रकार के फल, मूल, मांस, नाना
प्रकार के चित्ताह्लादक पान वस्तु, मद्य, दुग्ध, आसव आदि से पूजा करे॥२४-२८॥
तस्मिन् भूप्रदेशे यत्र पुष्यस्नानं क्रियते पूर्वोद्दिष्टलक्षणश्लेष्मातकाक्षकण्टकीत्यादिके
मण्डलमालिख्य विरचय्य तस्मिन् स्थाने मेदिनीं भूमिं नानारत्नाकरवतीं नानाप्रकाराणां
रत्नानामाकर उत्पत्तिस्थानं तद्विद्यते यस्यां तां तथाभूताम्। बहूनि रत्नानि तत्र स्थापयेदित्यर्थः।
तथा विविधानि नानाप्रकाराणि स्थानानि सन्निवेशसंस्थानानि च कल्पयेत् कारयेत्।
ततः पुरोहित आचार्यो नागान् पन्नगान्। यक्षान् गुह्यकान्। सुरान् देवान्। पितॄन् देव-
विशेषांश्च यथास्थानं यथाप्राधान्यानुसारेण समालिखेत्। गन्धर्वान् देवयोनीन्। अप्सरसो
देवयोषितः। मुनीनृषीन्। सिद्धान् देवयोनींश्च विन्यसेत्।
ग्रहानादित्यादीन् सर्वान्नक्षत्रैरश्विन्यादिभिः सह। तथा रुद्रान् देवविशेषान् मातृभिर्देवताभि-
र्ब्राह्यादिभिः सह लिखेत्। स्कन्दं कुमारम्। विष्णुं नारायणम्। विशाखं स्कन्दग्रहम्।
लोकपाला इन्द्राग्नियमनिर्र्ऋतिपाशिवायुकुबेरैशानास्तान्। सुरस्त्रियो देवस्त्रियः। यथा इन्द्राणी
गौरी लक्ष्मीः।
विविधैर्नानाप्रकारैर्धातुविशेषैः सितरक्तपीतकृष्णाव्यामिश्रैः। हृद्यैश्चित्ताह्लादकैर्गन्ध-
गुणान्वितैर्गन्धगुणसंयुक्तैः सुगन्धैरित्यर्थः। तथाभूतैः कृत्वा ततो विद्वान् पण्डितो गन्धैः
सुगन्धद्रव्यैर्माल्यैः स्रग्भिरनुलेपनैः समालम्भनैर्यथास्वं पूजयेदर्चयेत्। एतदुक्तं भवति—
यो यस्मिन् स्थाने लिखितो वर्णकानुसारेण तं तत्रैव गन्धमाल्यानुलेपनैर्हृद्यैः पूजयेदर्चयेत्।
तथा भक्ष्यैर्विविधैर्नानाकारैर्मोदकलोपिकापूपादिभिः। अन्नैश्च नानाप्रकारैरोदनपायसा-
दिभिः। नानाप्रकारैः फलैः श्रीफलादिभिः। मूलैः प्रसिद्धैः। आमिषैर्मांसैः। विविधैर्नाना-
प्रकारैर्हृद्यैर्हृदयचोदकैः पानैर्मदकरैः। तथा सुरया मद्येन क्षीरेण दुग्धेन। आसवेन मध्वासवेन।
आदिग्रहणाल्लेह्यपेयचोष्यादिभिरन्यैश्च पानविशेषैः पूजयेत्॥२४-२८॥