सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

Brihat Samhita Vol 1 with Vimala Hindi Commentary

आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा

DevanagariHindipublished728 पृष्ठ

पृष्ठ 603, कुल 728 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 603

पुष्यस्नानाध्यायः ५६१
अन्यत्कीदृशे कुर्यादित्याह—
प्रोत्फुल्लकमलवदनाः कलहंसकलप्रभाषिण्यः ।
प्रोत्तुङ्गकुड्मलकुचा यस्मिन्नलिनीविलासिन्यः ॥१०॥
खिले हुए कमलरूप मुख वाली, राजहंस के मधुर शब्दरूप वाक्य वाली और
कमल के कली रूप ऊँचे स्तन वाली पुष्करिणी रूप स्त्री के जंघा ( तट ) पर पुष्य-
स्नान करना चाहिये ॥१०॥
अथवा यस्मिन् स्थाने नलिनीविलासिन्यः पुष्करिण्य एव विलासिन्यः वारयोषितस्तत्र
कुर्यात् । कीदृशः ? प्रोत्फुल्लकमलवदनाः, प्रोत्फुल्लानि प्रविकसितानि कमलानि यानि
पद्मानि तान्येव वदनानि मुखानि यासाम् तथा कलहंसा राजहंसास्तेषां कलं मधुरं यत्
क्वणं शब्दस्तदेव प्रभाषणं वचनं यासाम् तथा प्रोत्तुङ्गानि उच्चानि यानि कुड्मलानि कर्ण-
कास्तान्येव कुचाः स्तना यासाम् । केचित् प्रोद्बद्धकुड्मलकुचा इति पठन्ति । प्रकर्षेणोद्बद्धानि
अतिकठिनानि यानीति । अत एव विलासिनीनां सादृश्यम् ॥१०॥
अन्यत्कीदृशे स्थाने कुर्यादित्याह—
कुर्याद् गोरोमन्थजफेनलवशकृत्खुरक्षतोपचिते ।
अचिरप्रसूतहुङ्कृतवल्गितवत्सोत्सवे गोष्ठे ॥११॥
गायों के जुगाली करने से गिरे हुये फेन और गोबर खुरों से ताडित जहाँ पर हो तथा
उत्पन्न हुए बछड़ों के हुङ्कार और कूदना-फाँदना रूप उत्सवयुत गोष्ठ स्थान में पुष्यस्नान
करना चाहिये ॥११॥
अथवा गोष्ठे गोस्थाने कुर्यात् । कीदृशे ? गोरोमन्थजफेनलवशकृत् खुरक्षतोपचिते
गो रोमन्थो गोरोमन्थः । गवां चर्वितचर्वणम् । तस्माज्जातो योऽसौ फेनलवो लालाबिन्दुः ।
तथा शकृद्गोमयस्तु खुरैः शफैर्यानि क्षतानि छिद्राणि तैरुपचिते संयुक्ते । तथा अचिरप्रसूताः
सद्य एव जाता ये वत्सास्तूर्णकास्तेषां हुङ्कृतो हुङ्कारशब्दः । तथा वल्गितं क्रीडितं
तदेवोत्सवो महो यत्र ॥११॥
अन्यत्कीदृशे स्थाने कुर्यादित्याह—
अथवा समुद्रतीरे कुशलागतरत्नपोतसम्बाधे ।
घननिचुललीनजलचरसितखगशबलीकृतोपान्ते ॥१२॥
अथवा सकुशल आये हुये रत्नयुत नावों से व्याप्त तथा घने निचुल ( समुद्रफल )
वृक्षों के ऊपर लीन जलचर और सफेद पक्षियों से चित्रित समीप भाग है जिसका, ऐसे
समुद्र के तीर में पुष्यस्नान करना चाहिये ॥१२॥
अथवा समुद्रतीरे सागरकुले कुर्यात् । कीदृशे ? कुशलागतरत्नपोतसम्बाधे, कुशले-
नाविघ्नेनाऽऽगताः प्राप्ता ये रत्नानां मणीनां पोतास्तेषां सम्बाधः सङ्घट्टो यत्र । सङ्कट
बृ० सं० प्र०-३६
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA