सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

Brihat Samhita Vol 1 with Vimala Hindi Commentary

आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा

DevanagariHindipublished728 पृष्ठ

पृष्ठ 602, कुल 728 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 602

५६० बृहत्संहिता
मुर्गा, तीतर, तोता, मयूर, शतपत्र ( कठफोरवा ), चाष ( नीलकण्ठ ), हारीत
( हारिल ), क्रकर ( करील, चकोर, कपिञ्जल, वञ्जुल, कबूतर, श्रीकण्ठ )—इन पक्षियों के
शब्दों से युक्त पुष्पों के रसास्वादन से मत्त भ्रमर, श्रेष्ठ कोकिल आदि और अन्य सुन्दर पक्षियों
के शब्दों से युत वन के समीप शुद्ध पुण्यभूमि में पुष्यस्नान करना चाहिये।।६-७।।
अथवैदृशे वनोपकण्ठे वनसमीपे पुष्यस्नानं कुर्यात्। कीदृशे ? कृकवाकुः कुक्कुटः।
जीवजीवकौ पक्षिविशेषौ प्रसिद्धौ। शुकः कीरः। शिखी मयूरः। शतपत्रो दार्वाघाटः पक्षी।
चाषहारीतावपि पक्षिविशेषौ। एतैर्विरुते कृतशब्दे। तथा क्रकरः। चकोरः। कपिञ्जलः। वञ्जुलः।
पारावतः। श्रीकः श्रीकण्ठः। एतैरपि पक्षिविशेषैर्विरुते।
तथा कुसुमानां पुष्पाणां रसपानेन रसास्वादनेन ये मत्ताः प्रहृष्टा द्विरेफा भ्रमराः। तथान्ये
वा ये पुंस्कोकिलादयः। पुंस्कोकिलः प्रधानकोकिकः। आदिग्रहणाच्चक्रवाकसारसहंसा
गृह्यन्ते। तैरपि विरुते। अथवा शुचौ शुद्धे क्षेत्रागारे क्षेत्रे पुण्यस्थाने यदागारं गृहं तत्र। क्षेत्रा-
गारमपि कदाचिद्रुधिरमेध्यसम्पर्कात्त्र शुचि भवत्यत उक्तं क्षेत्रागारे शुचाविति।।६-७।।
अन्यत्कीदृशे स्थाने पुष्यस्नानं कुर्यादित्याह—
ह्रदिनीविलासिनीनां जलखगनखविक्षतेषु रम्येषु।
पुलिनजघनेषु कुर्याद् दृङ्मनसोः प्रीतिजननेषु ॥८॥
जलचर पक्षी रूप नखों से क्षत, दृष्टि और मन को आनन्ददायक नदी रूप कामिनियों
के तटरूप सुन्दर जंघाओं पर ( सुन्दर नदीतट पर ) पुष्यस्नान करना चाहिये।।८।।
ह्रदिन्यो नद्यस्ता एव विलासिन्यो वारयोषितस्तासां यानि पुलिनानि तीराणि तान्येव
जघनानि नितम्बप्रदेशास्तेषु कुर्यात्। कीदृशेषु? जलखगनखविक्षतेषु, जलखगा उदकचराः
पक्षिणस्तैर्नखविक्षतेषु करप्रहतेषु, तथा रम्येषु रमणीयेषु, दृङ्मनसोः प्रीतिजननेषु, दृशोश्च-
क्षुषोः, मनसश्चित्तस्य यानि प्रीतिं तुष्टिं जनयन्त्युत्पादयन्ति तथाभूतेषु। अत एव विला-
सिनीनां जघनेषु सादृश्यम्।।८।।
अन्यत्कीदृशेषु कुर्यादित्याह—
प्रोत्प्लुतहंसच्छत्रे कारण्डवकुररसारसोद्गीते।
फुल्लेन्दीवरनयने सरसि सहस्राक्षकान्तिधरे ॥९॥
उड़ते हुये हंसरूप छत्र वाले कारण्डव, कुरर और सारस पक्षियों के ध्वनिरूप गाने
से युत, खिले हुये नीलकमलरूप नेत्रों से युत; अत एव इन्द्र के समान कान्ति वाले
सरोवर के तीर पर स्नान करना चाहिये।।९।।
अथवा सरसि कुर्यात्। कीदृशे? सहस्राक्षकान्तिधरे, सहस्राक्ष इन्द्रस्तस्य सम्बन्धिनीं
कान्तिं रुचिं यो धारयति बिभर्ति तस्मिन्। किम्भूते? प्रोत्प्लुतहंसच्छत्रे, प्रोत्प्लुता उड्डीय-
माना ये हंसाः पक्षिविशेषाः, त एव छत्रमातपत्रं यत्र। तथा कारण्डवैः कुररैः सारसैश्च पक्षि-
विशेषैरुद्गीतं गानं क्रियते यत्र। फुल्लानि विकसितानि इन्दीवराणि नीलोत्पलानि नयनानि
नेत्राणि यत्र। अत एव सहस्राक्षस्य सादृश्यम्।।९।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA