बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 1 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 587, कुल 728 में से
संदर्भ में पढ़ेंउत्पाताध्यायः ५४५
एते यथोक्ता उत्पाता ऋतुस्वभावेन जायन्ते उत्पद्यन्ते स्वर्तावात्मीयतौं दृष्टा अवलोकिताः
शुभप्रदा भवन्ति। ऋतोरन्यत्राऽस्मिन् काले दृष्टास्त उत्पाताश्चातिदारुणा अतिकष्टफला
भवन्ति।।९५।।
यद्यद्विशेषफलप्रदं भवति तत्तदाह—
उन्मत्तानां च या गाथाः शिशूनां यच्च भाषितम्।
स्त्रियो यच्च प्रभाषन्ते तस्य नास्ति व्यतिक्रमः ।।९६।।
पागलों की गाथा ( गीत आदि ), बालकों का वचन और स्त्रियों की वाणी का
उल्लंघन नहीं होता अर्थात् जो बोलते हैं, सब सत्य होते हैं।।९६।।
उन्मत्तानां विचित्राणां या गाथाः प्राकृतकाव्यम्। शिशूनां बालानां यच्च भाषितं
व्याहृतम्, यच्च स्त्रियो योषितः प्रभाषन्ते व्याहरन्ति। तस्य व्यतिक्रमोऽन्यथात्वं नास्ति
न विद्यते। सर्वथा तद्भवतीत्यर्थः। येन कारणेनैतत्सत्यरूपं भवति।।९६।।
तत्प्रदर्शनार्थमाह—
पूर्वं चरति देवेषु पश्चाच्चरति मानुषान्।
नाचोदिता वाग्वदति सत्या ह्येषा सरस्वती ।।९७।।
विना प्रेरणा के नहीं बोलने वाली यह सत्यरूप सरस्वती पहले देवताओं में
विचरण करती थी, बाद में मनुष्यों को प्राप्त हुई ।।९७।।
एषा भगवती सरस्वती सत्या सत्यरूपा अचोदिता अप्रेरिता न वदति न ब्रवीति।
यतः प्रथमं पूर्वं देवेषु चरति देवलोकं याति। देवप्रेरिता पश्चादनन्तरं मानुषान् गच्छति।।९७।।
अथोत्पातशास्त्रज्ञस्य प्रभावमाह—
उत्पातान् गणितविवर्जितोऽपि बुद्ध्वा
विख्यातो भवति नरेन्द्रवल्लभश्च।
एतन्मुनिवचनं रहस्यमुक्तं
यज्ज्ञात्वा भवति नरस्त्रिकालदर्शी ।।९८।।
इति श्रीवराहमिहिरकृतौ बृहत्संहितायामुत्पात-
लक्षणाध्यायः षट्चत्वारिंशः ।।४६।।
गणित को नहीं जानने वाले मनुष्य भी पूर्वोक्त उत्पातों को जान कर यशस्वी और
राजा के प्रिय होते हैं। यह मुनि का वचन गोपनीय कहा गया है, जिसको जान कर
मनुष्य त्रिकालदर्शी होता है।।९८।।
इति 'विमला'हिन्दीटीकायामुत्पाताध्यायः षट्चत्वारिंशः ।।४६।।
बृ० सं० प्र०-३५
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA