बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 1 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 586, कुल 728 में से
संदर्भ में पढ़ें५४४ बृहत्संहिता
वायु तथा तुषार ( बर्फ ) में ठण्डापन, मृग और पक्षियों का शब्द, राक्षस, यक्ष
आदि प्राणियों का दर्शन, मनुष्य के बिना वाणी, अन्धकारयुक्त आकाश, वन, पर्वत और
दिशा तथा उच्च में सूर्य का उदयास्त होना—ये सब हेमन्त में शुभ हैं।।९१-९२।।
एत उत्पाताः शोभना इष्टफला हेमन्ते स्मृता उक्ताः। शीतस्यानिलस्य वायोस्तुषारस्य
च भावः। मृगाणां पक्षिणां च नर्दनं शब्दः। रक्षसां यक्षाणां सत्त्वानां च प्राणिनामदृश्यानां
दर्शनम्। आदिग्रहणाद् भूतप्रेतपिशाचवेतालानां च दर्शनम्। अमानुषी मानुषेण विना वाक्।
दिश आशा धूमान्धकारा धूमेनान्धकारीकृताः। कीदृश्यो दिशः? सनभोवनपर्वताः,
सह नभसा आकाशेन वनैररण्यैः पर्वतैश्च सहिताः, तथा सूर्यस्यादित्यस्योदयास्तमया-
वुच्चैरुच्चतरौ स्थानात्।। ९१-९२।।
अथ शिशिरे आह—
हिमपातानिलोत्पाता विरूपाद्भुतदर्शनम् ।
कृष्णाञ्जनाभमाकाशं तारोल्कापातपिञ्जरम् ।।९३।।
चित्रगर्भोद्भवः स्त्रीषु गोऽजाश्वमृगपक्षिषु ।
पत्राङ्कुरलतानां च विकाराः शिशिरे शुभाः ।।९४।।
हिमपात, वायुसम्बन्धी उत्पात, भयानक प्राणियों का आश्चर्य करने वाला दर्शन, काले
अञ्जन की तरह रात और उल्कापात से पीला आकाश, स्त्रियों के गर्भ से नाना प्रकार के
( घोड़ा आदि के अङ्गसदृश ) प्राणियों की उत्पत्ति, गाय, बकरी, घोड़ा, मृग और पक्षियों
के गर्भ से विजातीय प्राणियों की उत्पत्ति, पत्र-लता और अङ्कुरों में विकार—ये सब
शिशिर ऋतु में शुभ होते हैं।।९३-९४।।
एत उत्पाताः शिशिरे शुभा इष्टफलदाः। हिमस्य तुहिनस्य पातः पतनम्। अनिलोत्पाता
वायवस्पर्शाः। विरूपाणां भीषणीयानां सत्त्वानामद्भुतानामाश्चर्योत्पादकानां च दर्शनम्।
दिव्यपुरुषादीनाम्। आकाशं नभः कृष्णाञ्जनाभम्, कृष्णाञ्जनवदाभा कान्तिर्यस्य। तारा-
पातैरुल्कापातैः पिञ्जरं चित्रितम्।
स्त्रीषु योषित्सु चित्रा नानाप्रकाराः श्वाद्यङ्गसदृशाः गर्भोद्भवाः गर्भाणां सम्भवाः तथा गोषु,
अजेषु छागेषु, अश्वेषु तुरगेषु, मृगेषु, पक्षिषु च विचित्रगर्भोद्भवाः। गोऽजाश्वानां मृगपक्षिणां
प्रकृतेर्विपर्यासः। पत्राणां पर्णानामङ्कुराणां लतानां विकारा विकृतय इति।।९३-९४।।
अत्रैव विशेषमाह—
ऋतुस्वभावजा ह्येते दृष्टाः स्वर्तौ शुभप्रदाः ।
ऋतोरन्यत्र चोत्पाता दृष्टास्ते चातिदारुणाः ।।९५।।
ये ऋतु-स्वभावजनित उत्पात अपने ऋतु में शुभ फल देने वाले होते हैं; पर अन्य
ऋतु में दिखाई दें तो अति कष्ट देने वाले होते हैं।।९५।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA