बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 1 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 577, कुल 728 में से
संदर्भ में पढ़ेंउत्पाताध्यायः ५३५
अथान्यानप्युत्पातानाह—
यानं वाहवियुक्तं यदि गच्छेन्न व्रजेच्च वाहयुतम् ।
राष्ट्रभयं भवति तदा चक्राणां सादभङ्गे च ॥५९॥
यदि अश्व आदि वाहन, वाह ( सवार ) से अलग होकर भागे, सवार के साथ नहीं
चले और रथ का पहिया जमीन में गढ़ जाय या टूट जाय तो राष्ट्र को भय होता है ॥५९॥
यानमश्वादिकं वाहेन पुरुषेण वियुक्तं यदि गच्छेद् व्रजेत् । वाहेन युतं न व्रजेत् । तदा
राष्ट्रस्य भयं भवति। तथा चक्राणां रथचक्राणां सादे मज्जने भङ्गे च स्फोटने राष्ट्रभयमेव
भवति ॥५९॥
अन्यानप्याह—
गीतरवतूर्यशब्दा नभसि यदा वा चरस्थिरान्यत्वम् ।
मृत्युस्तदा गदा वा विस्वरतूर्ये पराभवः ॥६०॥
यदि आकाश में गीत या तुरही का शब्द सुनाई पड़े या स्थिर पदार्थ चर और चर
पदार्थ स्थिर दिखाई दे तो मरण और रोग होता है। अथवा तुरही बजने से विकारयुत
शब्द हो तो शत्रुओं से पराजय होती है ॥६०॥
नभस्याकाशे गीतरवा गीतशब्दास्तूर्यशब्दा वा श्रूयन्ते । अथवा चरस्थिरान्यत्वम्,
अस्थिरस्य शकटादेः स्थिरता, स्थिरस्य वृक्षादेश्चरत्वम्, तदा मृत्युर्मरणम्, गदा रोगा
भवन्ति । तथा विस्वरतूर्ये तूर्याणामाहतानां यद्यन्यादृशः सविकारः शब्द उत्पद्यते तदा
पराभवो भवति, परैः शत्रुर्भिरभिभवः पराजयः ॥६०॥
अन्यानप्याह—
अनभिहततूर्यनादः शब्दो वा ताडितेषु यदि न स्यात् ।
व्युत्पत्तौ वा तेषां परागमो नृपतिमरणं वा ॥६१॥
यदि विना बजाये तुरही से शब्द हो और बजाने पर शब्द न निकले या अनेक
प्रकार के शब्द निकलें तो शत्रु सेनाओं का आगमन और राजा का मरण होता है ॥६१॥
अनभिहतानामताडितानां तूर्याणां नादः शब्दो यदि वा ताडितेष्वाहतेषु शब्दो रवो
न स्यान्न भवेत् । तथा तूर्याणां व्युत्पत्तौ वा । विविधा उत्पत्तिर्व्युत्पत्तिर्नानाशब्दकृत्। परागमः
परचक्रस्यागमो भवति नृपते राज्ञो मरणं वा ॥६१॥
अन्यदप्याह—
गोलाङ्गलयोः सङ्गे दर्वीशूर्पाद्युपस्करविकारे ।
क्रोष्टुकनादे च तथा शस्त्रभयं मुनिवचश्चेदम् ॥६२॥
बैल और हल का अचानक संयोग हो जाने, दर्वी ( चमचा = करौछ ), शूर्प
( सूप = छाज ) आदि गृह-सामग्री में विकार उत्पन्न होने और शृगाल ( गीदड़ ) के
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammnu. Digitized by S3 Foundation USA