बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 1 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 576, कुल 728 में से
संदर्भ में पढ़ें५३४ बृहत्संहिता
मासत्रयेण विन्द्यात्तस्मिन्निःसंशयं परागमनम्।
तत्प्रतिघातायैतौ श्लोकौ गर्गेण निर्दिष्टौ ॥५६॥
एक जाति के पशु दूसरी जाति के पशु के साथ मैथुन करें, गाय या बैल परस्पर एक-
दूसरे का स्तनपान करें तो तीन मास बाद निःसंशय परचक्र का आगमन होता है। इसके
निवारण के लिये संस्कृत टीका में पठित गर्गोक्त दो श्लोक द्रष्टव्य हैं॥५५-५६॥
तिरश्चां तिर्यग्जातीनां चतुष्पदप्रायाणां परयोनावन्ययोनावभिगमनं यदि भवति, तदा-
ऽसाधु अशोभनम्। तथा धेनूनां गवामन्योन्यं परस्परं स्तनपाने सति, तथोक्षाणो वृषभा वा
अन्योन्यं स्तनं पिबन्ति वत्सांश्च वर्जयित्वा, अथवा सुरभिपुत्रं गोस्तनं श्वा सारमेयः पिबति।
तस्मिन्नुत्पाते मासत्रयेण परागमनं निःसंशयमसन्देहं विन्द्याज्जानीयात्। तथा च गर्गः—
वियोनिषु यदा यान्ति मिश्रीभावः प्रजायते।
खरोष्ट्रहयमातङ्गा मनुष्या वा न साधु तत्॥
अकालसक्ता दृश्यन्ते काले च विमदा यदि।
मातङ्गोष्ट्रहयश्वानः पक्षिणो वा न साधु तत्॥
धेनुं धेनुः पिबेद्यत्रानुड्वां - ह्यनुडुत्तथा।
श्वा वा पिबेद्धेनुमथ धेनुः श्वानमथापि वा।।
प्राप्तेषु त्रिषु मासेषु परचक्रागमं वदेत्।। इति।
एतेषामुत्पातानां प्रतिघाताय विनाशाय श्लोकौ द्वावेतौ गर्गेण निर्दिष्टौ कथितौ।।
तावेवाह—
त्यागो विवासनं दानं तत्तस्याशु शुभं भवेत्।
तर्पयेद् ब्राह्मणांश्चात्र जपहोमांश्च कारयेत् ॥५७॥
स्थालीपाकेन धातारं पशुना च पुरोहितः।
प्राजापत्येन मन्त्रेण यजेद्बह्वन्नदक्षिणम् ॥५८॥
विकारयुत पशुओं को छोड़ देने से या दूसरी जगह कर देने से शीघ्र ही चतुष्पदजन्य
उत्पातों की शान्ति हो जाती है। इस उत्पात में ब्राह्मणों को सन्तुष्ट, जप और हवन करना
चाहिये तथा चरु, पशु एवं प्राजापत्य मन्त्रों से ब्रह्मा का यज्ञ सम्पन्न कर प्रभूत अन्न की
दक्षिणा देनी चाहिये।।५७-५८।।
त्यागस्त्यजनम्। विवासनमन्यत्र स्थानम्। दानमन्यस्य ब्राह्मणादेः प्रतिपादनं यत्तस्य
चतुष्पदस्याशु क्षिप्रमेव शुभं भवेत् स्यात्। अत्रास्मिन्नुपसर्गे ब्राह्मणान् द्विजांस्तर्पयेत्
पूजयेत्। जपं मन्त्राणामद्भुतं होमानग्नौ च कारयेत्।
पुरोहितः स्थालीपाकेन चरुणा पशुना च छागादिना धातारं प्रजापतिं प्राजापत्येन
मन्त्रेण बह्वन्नं प्रभूतान्नं बहुदक्षिणं च यजेत्।।५७-५८।।
इति चतुष्पदवैकृतम्
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA