बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 1 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 563, कुल 728 में से
संदर्भ में पढ़ेंउत्पाताध्यायः ५२१
तद्राजकुमारीणामनिष्टम्। देववनितानां सुरस्त्रीणां यद्वैकृतं तन्नृपस्त्रीणामनिष्टम्। देवप्रेष्याणां
देवदासानां यद्वैकृतं भवेत्तद्राजदासानामनिष्टमिति।
रक्षो राक्षसः। पिशाचा देवयोनयः। गुह्यका यक्षाः। नागाः प्रसिद्धाः। एषां वैकृतमेवमेव
वानेन प्रकारेण निर्दिष्टं कथितम्। एतदुक्तं भवति—रक्षःपिशाचगुह्यकनागानां ये
कुमारकुमारीवनिताप्रेष्यास्तेषु यद्वैकृतं तन्नरपतेः कुमारकुमारिकास्त्रीपरिजनानामनिष्टम्।
एषामुक्तानामुत्पातानां सर्वेषामष्टाभिर्मासैरतीतैः फलपाकः।।१०-१४।।
अथैतेषामुत्पातानां शान्त्यर्थमाह—
बुद्ध्वा देवविकारं शुचिः पुरोधास्त्र्यहोषितः स्नातः।
स्नानकुसुमानुलेपनवस्त्रैरभ्यर्चयेत् प्रतिमाम् ।।१५।।
मधुपर्केण पुरोधा भक्ष्यैर्बलिभिश्च विधिवदुपतिष्ठेत्।
स्थालीपाकं जुहुयाद्विधिवन्मन्त्रैश्च तल्लिङ्गैः ।।१६।।
देवता में विकृति को जानकर पवित्र, संयत, स्नान किया हुआ, तीन दिन तक व्रती
पुरोहित को विकारयुक्त देवताओं को स्नान, पुष्प, चन्दन, वस्त्र, दही मिला हुआ भोजन
पदार्थ और बलि आदि से विधिपूर्वक पूजन तथा स्थालीपाक ( चरु ) से तत्तद् देवता का
मन्त्र पढ़ते हुये अग्नि में हवन करना चाहिये।।१५-१६।।
देवविकारं सुरवैकृतं बुद्ध्वा ज्ञात्वा। पुरोहितः। शुचिः शौचयुक्तः। समाहितः संयतः।
स्नातश्च कृतस्नानः। त्र्यहोषितो दिनत्रयं कृतोपवासः। स्नानैः। कुसुमैश्च पुष्पैः। अनुलेपनैः
समालम्भनैः। वस्त्रैरम्बरैः प्रतिमामुत्पन्नविकारामभ्यर्चयेत् पूजयेत्।
पुरोधाः पुरोहितो मधुपर्केण दध्ना संयुक्तेन भक्ष्यैर्मोदकैर्लोपिकापूपादिभिर्बलिभिरुप-
हारैश्च विधिवद्विधानेनोपतिष्ठेत् पूजयेत् स्थालीपाकं चरुं तल्लिङ्गैस्तद्देवत्यैर्मन्त्रैर्विधिवद्विधाने-
नाग्नौ जुहुयात्।।१५-१६।।
अथ कालप्रमाणं शान्तिप्रभावं चाह—
इति विबुधविकारे शान्तयः सप्तरात्रं
द्विजविबुधगणार्चा गीतनृत्योत्सवाश्च।
विधिवदवनिपालैर्यैः प्रयुक्ता न तेषां
भवति दुरितपाको दक्षिणाभिश्च रुद्धः ।।१७।।
पूर्वोक्त देवविकार होने पर राजा सात रात्रि तक ब्राह्मण और देवताओं की पूजा, गीत,
नृत्य, रात्रि-जागरण आदि उत्सव करे। इस प्रकार जिन राजाओं द्वारा किया जाता है,
उनको पूर्वोक्त शान्ति और दक्षिणा से रुद्ध उत्पात का अनिष्ट फल नहीं होता।।१७।।
इत्यनेन विधानेन विबुधविकारे सुरविकृतौ सप्तरात्रं सप्ताहं शान्तयः कर्तव्याः।
द्विजातीनां ब्राह्मणानां विबुधानां देवानां गणानां गजवक्त्रप्रभृतीनाम्। अथवा द्विजगणानां
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA