बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

उत्पाताध्यायः ५१९
अनिमित्तभङ्गचलनस्वेदाश्रुनिपातजल्पनाद्यानि ।
लिङ्गार्चायतनान्- नाशाय नरेशदेशानाम् ॥८॥
शिवलिङ्ग, देवमूर्ति और देवस्थानों का बिना कारण फटना, कम्पन होना, उनमें
पसीना आना, उनका रोना, गिरना, उनमें शब्द होना आदि ( उनका वमन करना और
खिसकना ) राजा और देश के नाश के लिये होता है॥८॥
लिङ्गं माहेश्वरम्। अर्चा सुरप्रतिमा। आयतनं देवनिर्मितं पुण्यस्थानम्। एषां लिङ्गार्चाय-
तनानामनिमित्तं विना कारणं भङ्गः स्फोटनम्। चलनं कम्पनम्। स्वेदः प्रस्वेदः। अश्रु रोदनम्।
निपातः पातनम्। जल्पनं सम्भाषणम्। आद्यग्रहणाद्वमनं प्रसर्पणं च। तथा च गर्गः—
देवतार्चाः प्रनृत्यन्ति वेपन्ते प्रज्वलन्ति वा।
मुहुर्नृत्यन्ति रोदन्ति प्रस्विद्यन्ति हसन्ति वा॥
उत्तिष्ठन्ति निषीदन्ति प्रधावन्ति पतन्ति वा।
कूजन्ति विक्षिपन्ते च गात्रप्रहरणध्वजान्॥
अवाङ्मुखा वा तिष्ठन्ति स्थानात् स्थानं व्रजन्ति वा।
वमन्त्यग्निं तथा धूमं स्नेहं रक्तं पयो जलम्॥
प्रसर्पन्ति च जल्पन्ति वा चेष्टन्ते श्वसन्ति वा।
समन्ताद्यत्र दृश्यन्ते गात्रैर्वापि विचेष्टितैः॥ इति।
एतानि सर्वाणि यथोक्तानि नरेशदेशानाम्। नरेशस्य राज्ञः। देशस्य जनपदस्य च
नाशाय भवन्ति॥८॥
अथान्यदप्याह—
दैवतयात्राशकटाक्षचक्रयुगकेतुभङ्गपतनानि ।
संपर्य्यसनसादनसङ्गाश्च न देशनृपशुभदाः ॥९॥
देवस्थानों में यात्रा के समय गाड़ी की धुरी, पहिया, युग ( जुआ ) या ध्वजा का
भङ्ग होना, गिरना, उलटना, सादन या कहीं पर चिपट जाना देश और राजा के लिये
शुभकारी नहीं हैं॥९॥
दैवतयात्रायां देवोत्सवे। केचित् सूर्यात्रायामिति पठन्ति। शकटस्याक्षस्य चक्र-
मध्यवर्तिनः काष्ठस्य चक्रस्य युगस्य केतोर्ध्वजस्य चैषां भङ्गः स्फोटनं पतनं वा। एतानि।
तथा एतेषामेव संपर्य्यसनं परिवर्तनम्। सादनं सज्जनम्। सङ्ग आसक्तिः। यत्र कुत्रचिदेते
सर्व एव न देशनृपशुभदाः। देशस्य जनपदस्य। नृपस्य च राज्ञो न शुभप्रदा इति॥९॥
अधुना यद्वैकृतं येष्वशुभदं तत्प्रदर्शयितुमाह—
ऋषिधर्मपितृब्रह्मप्रोत्थं वैकृतं द्विजातीनाम् ।
यद्रुद्रलोकपालोद्भवं पशूनामनिष्टं तत् ॥१०॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA