सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

Brihat Samhita Vol 1 with Vimala Hindi Commentary

आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा

DevanagariHindipublished728 पृष्ठ

पृष्ठ 560, कुल 728 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 560

५१८ बृहत्संहिता
भूमावुत्पद्यते यच्च स्थावरं वाथ जङ्गमम्।
तदेकदेशिकं भौममुत्पातं परिकीर्तितम्।। इति।
तथा च समाससंहितायाम्—
दिव्यं ग्रहर्क्षजातं भुवि भौमं स्थिरचरोद्भवं यच्च।
दिग्दाहोल्कापतनं परिवेषाद्यं वियत्प्रभवम्।। इति।
तच्छान्तिभिराहतं शममुपैति। तच्च भौमं शान्तिभिराहतं निवारितं शममुपैति शान्ति-
मुपगच्छति। नाभसमान्तरिक्षं शान्तिभिराहतं मृदुतामुपैति मन्दत्वं गच्छति। शाम्यति नो
दिव्यमित्येके। दिव्यं शान्तिभिराहतं नो शाम्यति न शान्तिं यात्येवमित्येके केचिद्वदन्ति।
तथा च काश्यपः—
भौमं शान्तिहतं नाशमुपगच्छति मार्दवम्।
नाभसं न शमं याति दिव्यमुत्पातदर्शनम्।। इति।।४-५।।
अथात्र स्वमतमाह—
दिव्यमपि शममुपैति प्रभूतकनकान्नगोमहीदानैः ।
रुद्रायतने भूमौ गोदोहात् कोटिहोमाच्च ॥६॥
अधिक सुवर्ण, अन्न, गाय और पृथ्वी का दान करने से दिव्य उत्पात भी शान्त हो
जाता है, फिर आन्तरिक्ष और भौम की तो बात ही क्या? अर्थात् वे दोनों तो शान्त होते
ही हैं। शिवालय में भूमि पर गोदोहन और कोटिसंख्यक हवन से दिव्य उत्पात शान्त हो
जाता है।।६।।
अपिशब्दः सम्भावनायां वर्तते। प्रभूतकनकान्नगोमहीदानैर्दिव्यमपि शममुपैति। कनकं
सुवर्णम्। अन्नं भोज्यम्। गावो धेनवः। मही भूः। एषां प्रभूतैर्बहुभिः प्रदानैर्दिव्यमुत्पातं
शममुपैति। अपि ग्रहणान्नाभसं भौमं च। तथा रुद्रायतने शिवगृहे। भूमाववनौ। गोदोहाद्
गवां दोहनात्। कोटिहोमाच्च दिव्यमपि शममुपैति।।६।।
दैवमुत्पातं नृपतेः कतिविधं परिपाकमायातीत्याह—
आत्मसुतकोशवाहनपुरदारपुरोहितेषु लोके च।
पाकमुपयाति दैवं परिकल्पितमष्टधा नृपतेः ॥७॥
अपना शरीर, पुत्र, खजाना, वाहन, नगर, स्त्री, पुरोहित, जनपद—इन आठों में
राजा दैव-कल्पित उत्पातों का फल प्राप्त करता है।।७।।
दैवमुत्पातं नृपते राज्ञोऽष्टधा परिकल्पितमष्टभिः प्रकारैः पाकमुपयाति फलं ददाति।
तद्यथा—आत्मनि। सुते पुत्रे। कोशे भाण्डागारे। वाहनेऽश्वादिषु। पुरे नगरे। दारेषु भार्यासु।
पुरोहिते आचार्ये। एतेषु तथा लोके जनपदे। एवमष्टप्रकारम्। तथा च गर्गः—
पुरे जनपदे कोशे वाहनेऽथ पुरोहिते।
पुत्रेष्वात्मनि भृत्येषु पश्यते दैवमष्टधा।। इति।।७।।
अधुनोत्पातान् प्रदर्शयितुमाह—
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA