बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

उत्पाताध्यायः ५१७
सृजन्त्युत्पादयन्ति । तत्प्रतिघाताय तेषामुत्पातानां प्रतिघाताय निवारणाय नृपो राजा राष्ट्रे
जनपदे शान्तिमुत्पातप्रतीकारं प्रयुञ्जीत कारयेदिति । तथा च गर्गः—
ततोऽपचारो मर्त्यानामपरज्यन्ति देवताः ।
ते सृजन्त्यद्भुतान् भावान् दिव्यभूम्यन्तरिक्षजान् ।।
त एव सर्वलोकानामुत्पाता देवनिर्मिताः ।
विचरन्ति विनाशाय रूपैः सम्बोधयन्ति च ।।
तान् शास्त्रनिर्गमाद्विप्राः पश्यन्ति ज्ञानचक्षुषा ।
प्रवदन्ति तु मर्त्येषु हितार्थं श्रद्धयान्विताः ।
ते तु सम्बोधिता विप्रैः शान्तये मङ्गलानि च ।
श्रद्दधानाः प्रकुर्वन्ति न ते यान्ति पराभवम् ।।
ये तु न प्रतिकुर्वन्ति क्रियामश्रद्धयान्विताः ।
नास्तिक्यादथवा कोपाद्विनश्यन्त्यथवाऽचिरात् ।। इति ।। ३ ।।
अधुना दिव्यान्तरिक्षभौमानामुत्पातानां प्रविभागमाह—
दिव्यं ग्रहर्क्षवैकृतमुल्कानिर्घातपवनपरिवेषाः ।
गन्धर्वपुरपुरन्दरचापादि यदान्तरिक्षं तत् ।। ४ ।।
भौमं चरस्थिरभवं तच्छान्तिभिराहतं शममुपैति ।
नाभसमुपैति मृदुतां शाम्यति नो दिव्यमित्येके ।। ५ ।।
सूर्य आदि ग्रह और नक्षत्रों के विकारयुत होने का नाम दिव्य; उल्का, निर्घात,
विकारयुत वायु, सूर्य-चन्द्र का परिवेष, गन्धर्वनगर, इन्द्रधनुष आदि ( रोहत, ऐरावत,
दण्ड और परिघ ) से हुये उत्पातों का नाम आन्तरिक्ष एवं चलायमान वस्तु के स्थिर
और स्थिर के चलायमान होने का नाम भौम उत्पात है। यह भौम उत्पात शान्ति से
आहत होकर नष्ट हो जाता है, आन्तरिक्ष उत्पात शान्ति से कम हो जाता है और दिव्य
उत्पात शान्ति से भी नष्ट नहीं होता। यह किसी-किसी आचार्य का मत है।। ४-५ ।।
ग्रहाणामादित्यादीनामृक्षाणामश्विन्यादीनां च यद्वैकृतं विकारस्तद्दिव्यमुत्पातम्, यश्चोल्का-
निर्घातः पवनो विकृतो वायुः, परिवेषः सूर्यचन्द्रमसोः, गन्धर्वपुरं गन्धर्वनगरम्, पुरन्दरचाप-
मिन्द्रधनुः, आदिग्रहणाद्रोहितैरावतदण्डपरिघा गृह्यन्ते। एवमादि यत्तदान्तरिक्षमुत्पातम्।
भौमं चरस्थिरभवमिति । चराणां वस्तूनां स्थैर्यं स्थिराणां चरत्वं तदुद्भवं तदुत्पन्नं
यत्तद्भौममुत्पातम्। तथा च गर्गः—
स्वर्भानुकेतुनक्षत्रग्रहतारार्कजेन्द्रजम् ।
दिवि चोत्पद्यते यच्च तद्दिव्यमिति कीर्तितम् ।।
वाय्वभ्रसन्ध्यादिग्दाहपरिवेषतमांसि च।
खपुरं चेन्द्रचापं च तद्विन्द्यादन्तरिक्षजम् ।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA