सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

Brihat Samhita Vol 1 with Vimala Hindi Commentary

आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा

DevanagariHindipublished728 पृष्ठ

पृष्ठ 555, कुल 728 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 555

खञ्जनकलक्षणाध्यायः ५१३
पिबन् शुभ इष्टफलः। केचिद्वारिवाहस्थ इति पठन्ति। वारिवाहे जलगमनप्रदेशे वारि पिबन्।
सूर्योदये रव्युदयकाले खञ्जनकः प्रशस्तः शुभफलदः। सूर्यास्तमये नेष्टफलोऽशुभ इति।
अन्यदप्याह—
नीराजने निवृत्ते यया दिशा खञ्जनं नृपो यान्तम्।
पश्येत्तया गतस्य क्षिप्रमरातिर्वशमुपैति ॥१९१॥
नीराजन करने के बाद राजा जिस दिशा में जाते हुये खञ्जन को देखे, उस दिशा में
गमन करने से शत्रु शीघ्र ही वश में हो जाता है।।१९१।।
निवृत्ते परिसमाप्ते नीराजने नृपो राजा यया दिशा आशया खञ्जनं यान्तं पश्येदव-
लोकयेत्तया गतस्य राज्ञोऽरातिः शत्रुः। क्षिप्रमाश्वेव वशमुपैति वश्यतां गच्छति।।१९१।।
अथ प्रत्यप्रदर्शनार्थमाह—
तस्मिन्निधिर्भवति मैथुनमेति यस्मिन्
यस्मिंस्तु छर्दयति तत्र तलेऽस्ति काचम्।
अङ्गारमप्युपदिशन्ति पुरीषणेऽस्य
तत्कौतुकापनयनाय खनेद् धरित्रीम् ॥१९२॥
जिस स्थान पर खञ्जन मैथुन करता है, उसके नीचे निधि ( खजाना ), जहाँ पर
वमन करता है उसके नीचे कांच और जहाँ पर टट्टी करता है उसके नीचे कोयला होता
है। इस कौतुक को हटाने के लिये ( परीक्षा के लिए ) वहाँ की पृथ्वी खोदे।।१९२।।
यस्मिन् स्थाने मैथुनमेति गच्छति तत्र तस्मिन् भूमिप्रदेशे निधिर्निधानं भवति। यस्मिंस्तु
छर्दयति वमति तत्र तले काचमस्ति विद्यते। अस्य खञ्जनकस्य पुरीषणे यत्र पुरीषं हदनं
करोति तत्र भूमौ तले अङ्गारमप्युपदिशन्ति कथयन्ति। मुनयः काश्यपादयः। तथा च
काश्यपः—
मैथुनं कुरुते यत्र तत्र वै निधिमादिशेत्।
भुक्तं छर्दयते यत्र तत्र काचमधो भवेत्।।
पुरीषं यत्र कुरुते तत्राङ्गारं विनिर्दिशेत्।
तत्कौतुकापनयनाय खनेद्धरित्रीम्। तस्य कौतुकस्य कुतुकस्यापनयनाय निवारणाय
धरित्रीं भूमिं खनेत्। येन प्रत्यय उत्पद्यते।।१९२।।
अथान्यच्छुभाशुभमाह—
मृतविकलविभिन्नरोगितः स्वतनूसमानफलप्रदः खगः।
धनकृदभिनिलीयमानको वियति च बन्धुसमागमप्रदः॥१९३॥
यदि मरा हुआ खञ्जन दिखाई दे तो देखने वाले की मृत्यु, विकल दिखाई दे तो
देखने वाले को वैकल्य और रुग्ण दिखाई दे तो देखने वाले को रोग होता है। यदि
बृ० सं० प्र०-३५ JK Sanskrit Academy, Jammu. Digitized by S3 Foundation USA