बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 1 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 519, कुल 728 में से
संदर्भ में पढ़ेंइन्द्रध्वजसम्पदध्यायः ४७७
अनादि ( उत्पत्ति-रहित ), विष्णु ( व्यापक ), अज्ञात निधन वाले—इस तरह इन्द्र के
साथ देवताओं से संस्तुत उस देव नारायण ने सन्तुष्ट होकर राक्षस और देवताओं के स्त्रियों
के मुखरूप कमल-वन में क्रम से चन्द्र और सूर्य के समान ( राक्षसों की स्त्रियों के
मुखकमल म्लान करने के कारण चन्द्र और देवताओं की स्त्रियों के मुखकमल को
प्रफुल्लित करने के कारण सूर्य की तरह ) ध्वज देवताओं को दिया॥३-५॥
ते सेन्द्रा इन्द्रसहिताः सुरा देवा लब्धो वरो यैस्ते लब्धवराः क्षीरोदं क्षीरसमुद्रं गत्वा
तं भगवन्तं केशवं तुष्टुवुः स्तुतवन्तः। श्रीवत्साङ्कं श्रीवत्समङ्कं चिह्नं यस्य तम्। कौस्तुभो
मणिविशेषस्तस्य किरणा रश्मयस्तैरुद्भासितमुरो वक्षो यस्य तम्।
तथाभूतं श्रीपतिं लक्ष्मीनाथम्। अचिन्त्यम्। चिन्तयितुं न शक्यम्। असमम्। असदृशम्।
अनौपम्यमित्यर्थः। समं सर्वगतत्वात्तुल्यम्। ततः समत्वात् सर्वदेहिनां सर्व-भूतानां सूक्ष्मं
दुर्विज्ञेयम्। परमात्मानम्। परमश्चासौ आत्मा परमात्मा तं तथाभूतम्। अनादिम्। न
आदिरुत्पत्तिर्विद्यते यस्य तम्। विष्णुम्। व्यापकम्। अविज्ञातपर्यन्तम्। न विज्ञातः पर्यन्तः
सर्गो यस्य तम्। अविज्ञातनिधनमित्यर्थः।
तैः सेन्द्रैर्देवैः संस्तुतः स देवो नारायणस्तुतोष। तुष्टश्चैषां देवानां ध्वजं ददौ। कीदृशं
ध्वजम्? असुरसुरवधूमुखकमलवनतुषारतीक्ष्णांशुम्, असुरा दैत्याः सुरा देवास्तेषां वध्वः
स्त्रियस्तासां मुखकमलानि वक्त्रपद्मानि तदेव मुखकमलानां वनं समूहस्तत्र तीक्ष्णांशुः
सूर्यः। विकासकत्वात्। त्रिभिर्विशेषकम्॥३-५॥
कीदृशं ध्वजं ददावित्याह—
तं विष्णुतेजोद्भवमष्टचक्रे रथे स्थितं भास्वति रत्नचित्रे।
देदीप्यमानं शरदिव सूर्यं ध्वजं समासाद्य मुमोद शक्रः॥६॥
विष्णु के तेज से उत्पन्न, आठ चक्रों से युत, प्रकाशित तथा मणियों से भूषित रथ पर
स्थित और शारदीय सूर्य की तरह प्रकाशमान ध्वज पाकर इन्द्र बहुत प्रसन्न हुये॥६॥
तं ध्वजं विष्णुतेजोभवम्। विष्णुतेजोद्भव उत्पत्तिर्यस्य तम्। अष्टचक्रे रथे स्थितम्।
अष्टभिश्चक्रैर्यो युक्तो रथः स्यन्दनं तत्र स्थितम्। कीदृशे भास्वति। तेजोयुते। रत्नचित्रे मणि-
भूषिते। कीदृशं ध्वजम्। देदीप्यमानं शरदिव सूर्यम्। शरदि शरत्काले सूर्यमादित्यमिव
देदीप्यमानं ज्वलन्तम्। एवंविधं तं ध्वजं शक्र इन्द्रः समासाद्य प्राप्य मुमोद जहषे॥६॥
ततस्तं प्राप्य किं कृतवानिन्द्र इत्याह—
स किङ्किणीजालपरिष्कृतेन स्रक्छत्रघण्टापिटकान्वितेन।
समुच्छ्रितेनामरराइध्वजेन निन्ये विनाशं समरेऽरिसैन्यम् ॥७॥
किङ्किणियों ( सूक्ष्म घण्टाओं ) के समूह से भूषित, माला, छत्र, घण्टा और पिटक
( ध्वजा में लगाने का एक प्रकार का भूषण ) से युत उन्नत ध्वज के द्वारा युद्ध में शत्रु की
सेना का नाश किया॥७॥