सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

Brihat Samhita Vol 1 with Vimala Hindi Commentary

आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा

DevanagariHindipublished728 पृष्ठ

पृष्ठ 513, कुल 728 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 513

अथार्घकाण्डाध्यायः
अथातोऽर्घकाण्डाध्यायो व्याख्यायते। तत्रादावेव प्रयोजनसम्पदर्शनार्थमाह—
अतिवृष्ट्युल्कादण्डान् परिवेषग्रहणपरिधिपूर्वांश्च।
दृष्ट्वाऽमावास्यायामुत्पातान् पौर्णमास्यां च ॥१॥
ब्रूयादर्घविशेषान् प्रतिमासं राशिषु क्रमात् सूर्ये।
अन्यतिथावुत्पाता ये ते डमरार्तये राज्ञाम् ॥२॥
मेषादि राशियों में सूर्य के गमन करने पर प्रति मास की अमावास्या और पूर्णिमा में
अतिवृष्टि, उल्का, दण्ड, परिवेष, ग्रहण, परिधि आदि ( रजोनिहार, दिग्दाह और गन्धर्वनगर
रूप ) उत्पातों को देख कर द्रव्यों के विशेष मौल्य का विचार करना चाहिये। अन्य
( अमावास्या और पूर्णिमा से भिन्न ) तिथि में होने वाले उत्पात राजाओं को शस्त्र-कलह
से पीड़ित करते हैं॥१-२॥
अतिवृष्टिरतिवर्षणम्। उल्का। तस्या लक्षणमुक्तम्—'उल्का शिरसि विशाला' इति।
दण्डस्तस्य च लक्षणमुक्तम्—'रविकिरणजलदमरुताम्' इति। तथा परिवेषस्तस्य लक्षण-
मुक्तम्। ग्रहणमर्केन्द्रोः। परिधिः प्रतिसूर्यस्तस्य लक्षणमुक्तम्। तत्पूर्वांस्तदाद्यान्। आदिग्रहणाद्
रजोनीहारदिग्दाहगन्धर्वनगराणि ग्रहीतव्यानि। एतानुत्पातानमावास्यायां पौर्णमास्यां च।
दृष्ट्वाऽवलोक्यार्घविशेषान् सूर्ये आदित्ये राशिषु मेषादिषु प्रतिमासं क्रमात् परिपाट्या
तद् ब्रूयाद् वदेत्। अन्यस्मिंस्तिथावमावास्यां पौर्णमासीं च वर्जयित्वा ये उत्पाता अति-
वृष्ट्यादयो भवन्ति। ते राज्ञां नृपाणां डमरार्तये भवन्ति। डमरं शस्त्रकलहस्तेनार्तिः पीडा
भवति। तथा च काश्यपः—
उल्कातिवृष्टिर्ग्रहणे सूर्येन्द्वोः परिवेषणम्।
प्रतिसूर्यादयो येऽन्ये पक्षमासान्तसंक्षये॥
तिथौ निरीक्ष्य चोत्पातान् ब्रूयाल्लोके शुभाशुभम्।
सुभिक्षदुर्भिक्षकृतान् विशेषोऽत्र विचारतः॥
प्रतिमासं विधानज्ञो नान्यस्मिन् दिवसे वदेत्।
अन्यत्र ये भवन्त्येते ते सर्वे नृपदोषदाः॥ इति॥१-२॥
अथोत्पातेऽमावास्यायां पौर्णमास्यां च मेषवृषस्थे सूर्ये किं कुर्यादित्याह—
मेषोपगते सूर्ये ग्रीष्मजधान्यस्य संग्रहं कृत्वा।
वनमूलफलस्य वृषे चतुर्थमासे तयोर्लाभः ॥३॥
मेष राशि में स्थित सूर्य के समय में ग्रीष्म ऋतु में उत्पन्न होने वाले धान्यों का तथा
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA