बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 1 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 504, कुल 728 में से
संदर्भ में पढ़ें४६२ बृहत्संहिता
यदि वृश्चिक राशि में स्थित होकर सूर्य दो पापग्रहों के मध्य में स्थित हो तो धान्यों
का नाश करता है तथा सप्तम राशि ( वृष ) में पापग्रह बैठा हो तो धान्यों की उत्पत्ति का
भी नाश करता है।।८।।
सूर्यो रविरलिगो वृश्चिकस्थः। पापग्रहयोः शनैश्चराङ्गारकयोर्मध्ये स्थितः। एको द्वितीये
द्वितीयो द्वादशे यद्यर्काद् भवतीत्यर्थः। तदा सस्यं विनाशयति। तथा वृश्चिकात् सप्तमराशौ
स्थितः पापः सौरभौम्योरन्यतरस्तदा जातं सस्यं जातुमुत्पन्नमपि विनाशयति। तथा च
बादरायणः—
क्रूरान्तस्थः सूर्यो वृश्चिकसंस्थो विनाशयति सस्यम्।
जातं जातं पापः सप्तमसंस्थो विनाशयति।। इति।।८।।
अन्यद्योगान्तरमाह—
अर्थस्थाने क्रूरः सौम्यैरनिरीक्षितः प्रथमजातम्।
सस्यं निहन्ति पश्चादुप्तं निष्पादयेद् व्यक्तम् ।।९।।
यदि वृश्चिक राशि में स्थित सूर्य से द्वितीय स्थान में पापग्रह स्थित होकर शुभग्रह से
नहीं देखा जाता हो तो पहली बोई हुई खेती का नाश करता है, किन्तु बाद की बोई हुई खेती
अच्छी तरह उपजती है।।९।।
वृश्चिकार्दथस्थाने द्वितीये क्रूरः पापग्रहो भौमसौरयोरन्यतरः स्थितः। स च सौम्यैरनिरीक्षितो
बुधजीवशुक्राणामन्यतमेनानिरिक्षितो न दृष्टः। प्रथमजातं पूर्वोत्पन्नं सस्यं निहन्ति नाशयति।
तथा पश्चात् कनीयसमुप्तं तद्व्यक्तं समस्तं निष्पादयेत्। सम्भवतीत्यर्थः।।९।।
जामित्रकेन्द्रसंस्थौ क्रूरौ सूर्यस्य वृश्चिकस्थस्य।
सस्यविपत्तिं कुरुतः सौम्यैर्दृष्टौ न सर्वत्र ।।१०।।
वृश्चिक स्थित सूर्य से सप्तम ( वृष ) में एक और सप्तमभिन्न केन्द्र ( कुम्भ या
सिंह ) में दूसरा पापग्रह ( मङ्गल-शनि में से एक ) हो तो धान्यों का नाश करता है। यदि
वे दोनों पापग्रह ( मङ्गल, शनि ) शुभग्रहों ( बुध, गुरु, शुक्र ) से देखे जाते हों तो सर्वत्र
नहीं; किन्तु कहीं-कहीं पर धान्यों का नाश करते हैं।।१०।।
सूर्यस्यादित्यस्य वृश्चिकसंस्थस्य क्रूरौ पापग्रहौ भौमसौरौ जामित्रकेन्द्रसंस्थौ। एको
जामित्रे सप्तमस्थाने द्वितीयोऽन्यस्मिन् केन्द्रे लग्नचतुर्थदशमानामन्यतमे स्थितः। तथाविधौ
भौमसौरौ सस्यस्य विपत्तिं विनाशं कुरुतो विदधतः। तथा तावेव क्रूरौ तत्रस्थौ सौम्यैः
शुभग्रहैर्दृष्टावालोकितौ न सर्वत्र सर्वस्मिन् देशे सस्यविपत्तिं कुरुतः। क्वचिदित्यर्थः।
नन्वत्र केन्द्रग्रहणेन सप्तमस्थानं गृहीतं भवति। तत्किमर्थं जामित्रग्रहणमिति? उच्यते—
जामित्रग्रहणेनैतत्प्रतिपादयति। यथैकोऽवश्यमेव जामित्रे। अन्यो यस्मिंस्तस्मिन् केन्द्रे
भवतीति तदा योग एषः। तथा च बादरायणः—
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA