बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 1 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 457, कुल 728 में से
संदर्भ में पढ़ें'वायव्याभिज्द्रासवाश्वार्य्यमणहस्तत्वाष्ट्रेष्वनिलोऽभिकम्पयन् परुषपवननिपातैस्तरु-
कुसुमशष्पसस्यान्युच्छेदयति। उन्मादश्वासश्वयथुविषमज्वरातङ्कद्रिशेषतो भिषग्वणिवपण्य-
स्त्रीशिल्पिशूरचित्रकारकविविद्याविवादशीलधूर्तकुरुसारदण्डकवात्समागधसाल्वसौव-
र्धनपुलिन्दवैदेहसौराष्ट्रनलदकदम्बदशार्णाङ्गवङ्गवर्तिमालवपौरवत्रिगर्तसौवीरयौधेयक्षुद्रक-
शिविकानभिहन्ति' ।।८-११।।
अथाग्नेयस्य मण्डललक्षणं पूर्वलिङ्गानि चाह—
पुष्याग्नेयविशाखाभरणीपित्र्याजभाग्यसंज्ञानि ।
वर्गो हौतभुजोऽयं करोति रूपाण्यथैतानि ॥१२॥
तारोल्कापातावृतमादीप्तमिवाम्बरं सदिग्दाहम्।
विचरति मरुत्सहायः सप्तार्चिः सप्तदिवसान्तः ॥१३॥
आग्नेयेऽम्बुदनाशः सलिलाशयसंक्षयो नृपतिवैरम्।
दद्रूविचर्चिकाज्वरविसर्पिकाः पाण्डुरोगश्च ॥१४॥
दीप्तौजसः प्रचण्डाः पीड्यन्ते चाश्मकाङ्गबाह्लीकाः।
तङ्गणकलिङ्गवङ्गद्रविडाः शबरा अनेकविधाः ॥१५॥
पुष्य, कृत्तिका, विशाखा, भरणी, मघा, पूर्वभाद्रपदा, पूर्वफाल्गुनी—ये सात नक्षत्र
आग्नेय मण्डल के हैं। यदि इनमें से किसी भी नक्षत्र में भूकम्प हो तो इसके सात दिन
पूर्व आगे कथित लक्षण होते हैं। सात दिन के मध्य में दिग्दाह के साथ तारा तथा उल्का
के गिरने से व्याप्त; अतः प्रज्वलित की तरह आकाश होता है तथा वायु की सहायता से
अग्नि विचरण करती है। आग्नेय भूकम्प में मेघ और जलाशयों ( वापी, कूप और तालाब )
का नाश, राजाओं में परस्पर द्वेष, दाह, विचर्चिका, ज्वर, विसर्पिका और पाण्डु रोग होता
है। यह तेजस्वी, क्रोधी मनुष्य, अश्मक, अङ्ग, बाह्लीक, तङ्गण, कलिङ्ग, वङ्ग, द्रविण
और शबर देशवासियों को अनेक प्रकार से पीड़ित करता है॥१२-१५॥
पुष्यः। आग्नेयं कृत्तिका। विशाखा। भरणी। पित्र्यं मघाः। अजशब्देनेकपादुच्यते।
एवमजं पूर्वभद्रपदा। भाग्यसंज्ञा पूर्वफल्गुनी। एतानि सप्त नक्षत्राणि। हौतभुजोऽयं वर्गः।
हुतं भुङ्क्ते हुतभुक्, तस्यायं हौतभुजः। आग्नेयं मण्डलम्। अथानन्तरम्। एतानि वक्ष्य-
माणानि रूपाणि चिह्नानि सप्ताहात् पूर्वं करोति।
तारोल्कापातावृतमिति। अम्बरमाकाशं तारोल्कापातावृतम्। तारापातैरुल्कापातैश्चा-
वृतं व्याप्तम्। सदिग्दाहं दिग्दाहसहितम्। आदीप्तमिवोज्ज्वलितमिव लक्ष्यते। सप्तदिव-
सान्तः सप्ताहमध्ये सप्तार्चिरग्निर्मरुत्सहायो वातसहितो विचरति वहन् दृश्यते। तथा च
गर्गः—
द्वितीयेऽह्नि चतुर्भागे निर्घातोल्का महीचलाः।
पित्र्यभाग्याजपुष्याग्निविशाखायमदैवतैः ॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA