बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 1 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 455, कुल 728 में से
संदर्भ में पढ़ेंभूकम्पलक्षणाध्यायः ४१३
याम्यनिलानम्बुपतिमदभिसृष्टाः कम्पाः कदाचिज्जगति हिताहितवेदिनो भविष्यन्तीत्यर्कचन्द्र-
ग्रहणविकृतचारजांश्च कम्पनाहुः' ।
अत्र केचित् प्राग्द्वित्रिचतुर्भागेषु दिननिशोरित्यन्यथा व्याख्यानं कुर्वन्ति। प्रत्येकं दिननिशोः
प्राग्द्वित्रिचतुर्भागेष्वनिलदहनसुरपतिवरुणाः कम्पयिष्यन्ति। तथा च शास्त्रान्तरे पठ्यते—
रात्रौ दिवा च पूर्वाह्णे वायव्यः कम्प उच्यते।
मध्याह्ने चार्द्धरात्रे च हौताशः कम्प उच्यते।।
दिवारात्रौ तृतीयेऽंशे माहेन्द्रश्चाभिगीयते।
चतेर्थे वर्तमानेऽंशे वारुणं निर्दिशेद् बुधः।।
एतन्न शोभनम्; यस्मात् पराशर आह—
'तत्र चतुर्षु चतुर्भागेषु दिवानक्तमनिलानलेन्द्रवरुणजं कम्पक्रमं विन्द्यात्' ।
एतत् स्पष्टतरं गर्ग आह—
कृत्वा चतुर्थाहोरात्रं द्विधाहोऽथ द्विधा निशाम्।
देवताश्रययोगाच्च चतुर्था भगणं तथा।।
पूर्वे दिनार्द्धे वायव्ये आग्नेयाऽर्द्धे तु पश्चिमे।
ऐन्द्रः पूर्वे च रात्र्यर्द्धे पश्चिमार्द्धे तु वारुणः।।
चत्वार एवमेते स्युरहोरात्रविकल्पजाः।
निमित्तभूता लोकानामुल्कानिर्घातभूचलाः।। इति।
एवं चतस्रो वेला इति सिद्धम्।।३-७।।
अथ वायव्यस्य कम्पस्य लक्षणं पूर्वरूपाणि चाह—
चत्वार्यार्यम्णाद्यान्यादित्यं मृगशिरोऽश्वयुक् चेति।
मण्डलमेतद्वायव्यमस्य रूपाणि सप्ताहात् ।।८।।
धूमाकुलीकृताशे नभसि नभस्वान् रजः क्षिपन् भौमम्।
विरुजन् द्रुमांश्च विचरति रविरपटुकरावभासी च ।।९।।
वायव्ये भूकम्पे सस्याम्बुवनौषधीक्षयोऽभिहितः।
श्वयथुश्वासोन्मादज्वरकासभवो वणिक्पीडा ।।१०।।
रूपायुधभृद्वैद्यास्त्रीकविगान्धर्वपण्यशिल्पिजनाः ।
पीड्यन्ते सौराष्ट्रकुरुमगधदशार्णमत्स्याश्च ।।११।।
उत्तरफल्गुनी, हस्त, चित्रा, स्वाती, पुनर्वसु, मृगशिरा, अश्विनी—ये सात नक्षत्र वायव्य
मण्डल के हैं। यदि इनमें से किसी भी नक्षत्र में भूकम्प हो तो इसके सात दिन पूर्व आगे
कथित लक्षण होते हैं। धूम से व्याप्त दिशा वाला आकाश होता है, पृथ्वी से धूलि उड़ाती
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammpu. Digitized by S3 Foundation USA