बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 1 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 439, कुल 728 में से
संदर्भ में पढ़ेंसन्ध्यालक्षणाध्यायः ३९७
एवंविधेऽनिले वायौ सन्ध्या अशुभा अनिष्टफला। कीदृशे। गृहतरुतोरणमथने।
गृहाणि वेश्मानि। तरून् वृक्षान्। तोरणानि च मथ्नाति यस्तथाभूते। सपांशुलोष्टोत्करे,
पांशूनां तथा लोष्टानां मृत्खण्डानां य उत्करः समूहस्तेन संयुते। तथा प्रबले बलवति।
भैरवरावेऽतिशब्दे। रूक्षे चाङ्गानामसुखकरे। खगाः पक्षिणस्तान् पातयति नभसस्तथाविधे।
अन्यच्च सन्ध्यालक्षणमाह—
मन्दपवनावघट्टितचलितपलाशद्रुमा विपवना वा।
मधुरस्वरशान्तविहङ्गमृगरुता पूजिता सन्ध्या ॥७॥
मन्द-मन्द चलती हुई हवा से कम्पित पत्रों से युक्त वृक्ष, वायु से रहित या मधुर
शब्द करने वाले, शान्त पक्षी और मृगों से युक्त सन्ध्या शुभ होती है॥७॥
एवंविधा सन्ध्या पूजिता शुभेत्यर्थः। कीदृशी। मन्दपवनावघट्टितचलितपलाशद्रुमा,
मन्देनाल्पेन पवनेन वायुना यदवघट्टितं चालनं तेन चलिताः कम्पिताः पलाशाः पर्णानि येषु
द्रुमेषु तथाभूता द्रुमा वृक्षा यस्यां सन्ध्यायाम्। विपवना वा वातरहिता। तथा मधुरस्वरैः
कलशब्दैः शान्तैरनर्काभिमुखैर्विहङ्गैः पक्षिभिर्मृगैश्च या रुता कृतशब्दा सापि पूजिता॥७॥
अन्यदप्याह—
सन्ध्याकाले स्निग्धा दण्डतडिन्मत्स्यपरिधिपरिवेषाः।
सुरपतिचापैरावतरविकिरणाश्चाशु वृष्टिकराः ॥८॥
दण्ड, विद्युत, मछली की आकृति वाला मेघ, प्रतिसूर्य, परिघ, इन्द्रधनु, ऐरावत
( ४७ अध्याय २०वाँ श्लोक ), सूर्यकिरण—ये सब यदि सन्ध्याकाल में निर्मल हों तो
वृष्टि करने वाले होते हैं॥८॥
एते सर्व एव सन्ध्याकाले सन्ध्यासमय आशु क्षिप्रेमेव वृष्टिकराः। के ते। दण्डतडि-
न्मत्स्यपरिधिपरिवेषाः, दण्डस्तस्य लक्षणं वक्ष्यति। तडिद् विद्युत्। मत्स्या मत्स्याकारा
एव मेघाः। परिधिः प्रतिसूर्यः। परिवेषस्तस्य लक्षणं वक्ष्यति। सुरपतिचापमिन्द्रधनुः।
ऐरावतस्तस्य लक्षणं वक्ष्यति—'सुरचापखण्डमृजु यद्रोहितमैरावतं दीर्घम्' इति।
रविकरणा अर्कश्मयः। एते सर्व एव स्निग्धा यदि भवन्ति तदाशु वृष्टिकराः॥८॥
अथान्यदप्याह—
विच्छिन्नविषमविध्वस्तविकृतकुटिलापसव्यपरिवृत्ताः।
तनुह्रस्वविकलकलुषाश्च विग्रहावृष्टिदाः किरणाः ॥९॥
सन्ध्याकाल में खण्ड, विषम, वर्णरहित, विकृत, कुटिल, अप्रदक्षिणक्रम से परिवेष्टित,
सूक्ष्म, छोटा, शक्तिरहित तथा मलिन सूर्य का किरण हो तो मनुष्यों में परस्पर विरोध और
वृष्टि को करता है॥९॥
एवंविधाः किरणा रविरश्मयो विग्रहा वृष्टिदाः, विग्रहं विरोधम्, अवृष्टिमवर्षणं च
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA