बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 1 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 433, कुल 728 में से
संदर्भ में पढ़ेंअथ कुसुमलताध्यायः
अथ कुसुमलताध्यायो व्याख्यायते। तत्रादावेव तत्प्रयोजनप्रदर्शनार्थमाह—
फलकुसुमप्रवृद्धिं वनस्पतीनां विलोक्य विज्ञेयम्।
सुलभत्वं द्रव्याणां निष्पत्तिश्चापि सस्यानाम् ॥१॥
वृक्षों में फल और फूलों की वृद्धि देखकर द्रव्यों की सुलभता तथा धान्यों की
निष्पत्ति जाननी चाहिये॥१॥
वनस्पतीनां वृक्षाणां फलकुसुमप्रवृद्धिं फलानां कुसुमानां च पुष्पाणां सम्यक्
प्रवृद्धिं विलोक्य दृष्ट्वा द्रव्याणां सर्वेषां सुलभत्वं सामर्थ्यं विज्ञेयं विज्ञातव्यम्। तथा
सस्यानामपि निष्पत्तिः सम्पद् ज्ञेयेति॥१॥
अथ केन कस्य वृद्धिर्ज्ञेयेत्येतदाह—
शालेन कलमशाली रक्ताशोकेन रक्तशालिश्च।
पाण्डूकः क्षीरिकया नीलाशोकेन सूकरकः ॥२॥
शाल वृक्ष पर फल और फूलों की वृद्धि से कलम शाली ( जड़हन धान्य आदि ),
रक्त अशोक से रक्त धान्य, दूधी से पाण्डूक और नील अशोक पर फल, फूलों की वृद्धि
से सूकरक ( धान्यविशेष ) की वृद्धि जाननी चाहिये॥२॥
शालो वृक्षविशेषस्तस्य फलकुसुमप्रवृद्धिं दृष्ट्वा कलमशाल्यादीनां निष्पत्तिः
सुलभत्वं च ज्ञेयम्। एवं सर्वत्र। तस्माच्छालेन कलमशाली विज्ञातव्या। तथा रक्ताशोकेन
रक्तशालिः। पाण्डूकः शालिविशेषः, स च क्षीरिकया दुग्धिकया ज्ञेयः। सूकरकः शालि-
विशेषः, स च नीलाशोकेन विज्ञेयः॥२॥
अथान्यत्—
न्यग्रोधेन तु यवकस्तिन्दुकवृद्ध्या च षष्टिको भवति।
अश्वत्थेन ज्ञेया निष्पत्तिः सर्वसस्यानाम् ॥३॥
वटवृक्ष से गव, तिन्दुक ( तेंदुआ ) से साठी धान्य और पीपल से सब धान्यों की
वृद्धि देखनी चाहिये॥३॥
यवकः शालिविशेषः, स च न्यग्रोधेन विज्ञेयः। षष्टिकः शालिविशेषः, स च तिन्दुक-
वृद्ध्या भवति। अश्वत्थेन सर्वसस्यानां निष्पत्तिर्ज्ञेया ज्ञातव्या॥३॥
अथान्यत्—
जम्बूभिस्तिलमाषाः शिरीषवृद्ध्या च कङ्गुनिष्पत्तिः।
गोधूमाश्च मधूकैर्यववृद्धिः सप्तपर्णेन ॥४॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammnu. Digitized by S3 Foundation USA