बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

सद्योवर्षणाध्यायः ३८३
मार्जारा विडाला भृशमत्यर्थमवनिं भूमिं नखैः करजैलिखन्तो विलिखन्तः । तथा
लोहानामायसभाण्डानां कांस्यानां वा मलनिचयो मलसमूहः। सविस्रगन्धः सह विस्रगन्धेन
वर्तते । केचिन्मत्स्यसदृशगन्ध इतीच्छन्ति। एवं मलनिचयो विस्रगन्धसहितस्तथा रथ्यायां
पथि शिशुरचिता बालविरचिताश्च सेतुबन्धा यदि दृश्यन्ते तदा जलमुदकं सम्प्राप्तमागतम-
चिराच्छीघ्रमेव निवेदयन्ति कथयन्ति ।।५।।
अन्यद्वर्षज्ञानमाह—
गिरयोऽञ्जनचूर्णसन्निभा यदि वा बाष्पनिरुद्धकन्दराः ।
कृकवाकुविलोचनोपमाः परिवेषाः शशिनश्च वृष्टिदाः ॥६॥
यदि अञ्जनचूर्ण के समान पर्वत, वाष्प से भरी हुई गुफा, जल में रहने वाले मुर्गे के
नेत्र के समान (अति लोहित) चन्द्रकिरण हो तो शीघ्र वृष्टि होती है ।।६।।
गिरयः पर्वता अञ्जनचूर्णसन्निभाः कृष्णवर्णा यदि दृश्यन्ते । बाष्पेणोष्मणा निरुद्धाश्छन्नाः
कन्दरा अवटा येषां तथाभूताः । शशिनश्चन्द्रस्य परिवेषा कृकवाकुविलोचनोपमाः । कृकवा-
कोर्जलकुक्कुटस्य यादृग्विलोचनं नयनं तदुपमास्तत्सदृशाः । अतिलोहिता इत्यर्थः । एते
सर्व एव वृष्टिदाः ।।६।।
अन्यद्वर्षज्ञानमाह—
विनोपघातेन पिपीलिकानामण्डोपसंक्रान्तिरहिव्यवायः ।
द्रुमावरोहश्च भुजङ्गमानां वृष्टेर्निमित्तानि गवां प्लुतञ्च ॥७॥
यदि विना कारण चीटियाँ अपने अण्डों को एक जगह से दूसरी जगह ले जायें, सर्पों
का मैथुन हो, सर्प वृक्ष पर चढ़े या गौ विना कारण उछले हो तो शीघ्र वृष्टि होगी ।।७।।
पिपीलिकानामुपघातेनोपसर्गेण विना तद्व्यतिरिक्तमण्डानामपसंक्रान्तिरन्यदेशे नयनम्।
तथाऽहीनां सर्पाणां व्यवायो मैथुनम्। भुजङ्गमानां सर्पाणां द्रुमावरोहो वृक्षावरोहणम् । तथा
गवां सुरभीणां प्लुतं प्लवनम् । एतानि सर्वाणि वृष्टेर्निमित्तानि कारणानि ।।७।।
अन्यद्वर्षज्ञानमाह—
तरुशिखरोपगताः कृकलासा गगनतलस्थितदृष्टिनिपाताः ।
यदि च गवां रविवीक्षणमूर्ध्वं निपतति वारि तदा न चिरेण ॥८॥
यदि वृक्ष के शिखर पर स्थित होकर कृकलास (गिरगिट) आकाश की तरफ
देखता हो और गायें ऊपर को दृष्टि करके सूर्य को देखती हों तो शीघ्र वृष्टि होती है ।।८।।
कृकलासाः प्राणिनस्तरूणां वृक्षाणां शिखरोपगता मूर्द्धनि स्थिताः । तत्र गगनतले
आकाशतले स्थितदृष्टिनिपाता नभस्येव निरीक्षन्ते । यदि च गवामुक्ष्णामूर्ध्वमुपरि रविवीक्षणं
सूर्यावलोकनं भवति तदा न चिरेण शीघ्रमेव वारि जलं निपतति वर्षतीत्यर्थः ।।८।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA