सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

Brihat Samhita Vol 1 with Vimala Hindi Commentary

आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा

DevanagariHindipublished728 पृष्ठ

पृष्ठ 424, कुल 728 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 424

३८२ बृहत्संहिता
कान्ति वाला सूर्य जिस दिन दिखाई दे, उसी दिन वृष्टि करता है तथा जिस दिन मध्याह्न
काल में अति तीक्ष्ण किरण वाला सूर्य हो, उस दिन भी वर्षा करता है।।३।।
विवस्वानादित्य उदयशिखरिसंस्थः । उदयपर्वतमूर्ध्नि स्थितः । अतिदीप्त्या अतिकान्त्या
दुर्निरीक्ष्यो निरीक्षितुं न शक्यते। द्रुतकनकनिकाशः, द्रुतस्य गलितस्य कनकस्य सुवर्णस्य
निकाशस्तत्सदृशः। स्निग्धवैदूर्यकान्तिस्तथा स्निग्धस्य निर्मलस्य वैदूर्यस्य मणेः सदृशी
कान्तिः। एवंविधो विवस्वान् तदहनि तस्मिन्नेव दिनेऽम्भस्तोयं कुरुते। तोयकाले वर्षा-
समये। तोयकालग्रहणमन्यकालव्युदासार्थम्। यदि चोच्चैः खमाकाशं गतो मध्याह्नस्थ
इत्यर्थः। प्रतपत्यतितीक्ष्णं तपति तदापि तस्मिन्नहन्यम्भः कुरुते।।३।।
अन्यद्वर्षज्ञानमाह—
विरसमुदकं गोनेत्राभं वियद्विमला दिशो
लवणविकृतिः काकाण्डाभं यदा च भवेन्नभः ।
पवनविगमः पोप्लूयन्ते झषाः स्थलगामिनो
रसनमसकृन्मण्डूकानां जलागमहेतवः ॥४॥
स्वादरहित जल, गौ के नेत्र के समान या काक के अण्डे के समान आकाश, निर्मल
दिशा, नमक में विकार ( पानी आदि आ जाना ), वायु का निरोध, अतिशय उछल-
उछल कर जल से सूखे में मछलियों का आना, मेढकों का बार-बार शब्द करना—ये
सब वृष्टि के कारण हैं।।४।।
इमे सर्वे जलागमहेतवः। पानीयागमनकारणानि। उदकं जलं विरसं स्वादुरहितम्।
तथा गोनेत्राभं गोनयनसदृशं वियदाकाशम्। दिश आशा विमला निर्मलाः। लवणस्य
सैन्धवस्य विकृतिर्विकारः। आर्द्रताप्रस्वेदः। नभ आकाशं च काकाण्डाभं वायसाण्ड-
कान्तितुल्यं भवेत् स्यात्, श्वेतनीलमित्यर्थः। पवनविगमो वायोनिरोधः। झषा मत्स्याः
स्थलगामिनः स्थलगमनशीलाः। पोप्लूयन्ते अत्यर्थं प्लवन्ते। मण्डूकानां भेकानामसकृत्
पुनः पुनः रसनं शब्दः।।४।।
अन्यद्वर्षज्ञानमाह—
मार्जारा भृशमवनिं नखैर्लिखन्तो
लोहानां मलनिचयः सविस्त्रगन्धः ।
रथ्यायां शिशुरचिताश्च सेतुबन्धाः
सम्प्राप्तं जलमचिरात्निवेदयन्ति ॥५॥
यदि बिल्ली बार-बार अपने नाखून से भूमि को खोदे, लोहों में विस्र ( कच्चे
मांस ) की गन्ध से युत मल हो जाय या मार्ग में बालकों से रचित पुल दिखाई दे तो शीघ्र
वृष्टि होगी—ऐसा कहना चाहिये।।५।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA