बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 1 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 419, कुल 728 में से
संदर्भ में पढ़ेंवातचक्राध्यायः ३७७
वहति। कीदृशः ? रेणूत्पातैर्धूलिसमुत्क्षेपणैः प्रविचलः। प्रकर्षेण चलमानो यः सटाटोपः
सटाक्षेपस्तेन चपलश्चञ्चलः। तदा तस्मिन् वर्षे क्षितिर्भूर्ः कीदृशी भवति सस्योपेता सस्यै-
र्बहुभिः संयुक्ता। तथा प्रवराणां प्रधानानां ये निकराः समूहास्तैराबद्धा रचिताः समराः संग्रामा
यस्याम्। तथा स्थानस्थानेषु प्रदेशप्रदेशेषु। अविरतवसामांसरुधिरा, अविरतं सन्ततं कृत्वा
वसामांसरुधिरैर्मेदपलशोणितैर्युक्तेति। अतिबहवो जनाः सङ्ग्रामे बध्यन्त इत्यर्थः।।६।।
अथ वायव्यामाह—
आषाढीपर्वकाले यदि किरणपतेरस्तकालोपपत्तौ
वायव्यो वृद्धवेगः पवनघनवपुः पन्नगाङ्गानुकारी।
जानीयाद्वारिधाप्रमुदितमुदितामुक्तमण्डूककण्ठां
सस्योद्भासैकचिह्नां सुखबहुलतया भाग्यसेनामिवोर्वीम् ।।७।।
इस योग में ( आषाढ शुक्ल पूर्णिमा के दिन सूर्यास्त के समय में ) सघन शरीर
वाली ( धूली के संयोग और सार्वदिक होने के कारण ), सर्पों के टुकड़ों का अनुकरण
करने वाली यदि वायव्य कोण की हवा चले तो उस वर्ष में जल की धारा से आनन्दित,
अति शब्द करने वाले मेढकों से युत, धान्यों की बीजोत्पत्तिरूप चिह्नों से मण्डित पृथ्वी
पर सुखों की अधिकता होने के कारण भाग्य सेना की तरह पृथ्वी को जानना चाहिये।।७।।
आषाढी पौर्णमासी सैव पर्व तस्य कालस्तस्मिन् यदि चेत् करणपतेः सूर्यस्यास्त-
कालोपपत्तावस्तमसमयप्राप्तौ वायव्यो वातो वृद्धवेगश्चण्डशब्दो यदि वहति। कीदृशः ?
पवनघनवपुः पवनश्चासौ घनवपुः, घनं समन्ततो वपुः शरीरं यस्य। तथा पन्नगाङ्गानुकारी,
पन्नगाः सर्पास्तेषामङ्गानि खण्डान्यनुकरोति। रेणुसमायोगत्वात् सन्ततत्वाच्चेत्यर्थः। केषा-
ञ्चित् पाठः पन्नगादानुकारी, पन्नगाः सर्पांस्तनत्ति भक्षयति गरुडस्तदनुकारी। अतिवेगसमा-
युक्तत्वाद् गरुडवेग इव स वायुर्लक्ष्यते। तदा तस्मिन् वर्षे उर्वी भूमिं कीदृशीं जानीयाद्विन्द्यात्।
वारिधाराप्रमुदितमुदितामुक्तमण्डूककण्ठामिति, वारिणो जलस्य या धारास्ताभिः प्रकर्षेणाति-
शयेन या मुद्धर्षमिता प्राप्ता तया मुदिता हृष्टा मत्ता ये मण्डूका भेकास्तेषामामुक्ता अति-
शब्दाः कण्ठा गलाश्र्च यस्याम्। तथा सस्यानामुद्भासो बीजोत्पत्तिः स एकचिह्नं ललाटे
यस्याम्। सुखानां बहुतया सामग्र्या जनानामतिसुखितत्वाद् भाग्यसेनां भाग्यचमूमिव।।७।।
अथोत्तरस्यामाह—
मेरुग्रस्तमरीचिमण्डलतले ग्रीष्मावसाने रवौ
वात्यामोदिकदम्बगन्धसुरभिर्वायुर्यदा चोत्तरः ।
विद्युद्भ्रान्तिसमस्तकान्तिकलना मत्तास्तदा तोयदा
उन्मत्ता इव नष्टचन्द्रकिरणां गां पूरयन्त्यम्बुभिः ॥८॥
ग्रीष्म के अन्त में ( आषाढ शुक्ल पूर्णिमा के दिन ) मेरु से आच्छादित सूर्य के
किरण होने पर ( सूर्यास्त समय में ) अति सुगन्ध वाले कदम्बपुष्पों के गन्ध से सुगन्धित
उत्तर तरफ की हवा चले तो उस वर्ष में बिजली से उत्पन्न सम्पूर्ण कान्तियों का स्वरूप