बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 1 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 418, कुल 728 में से
संदर्भ में पढ़ें३७६ बृहत्संहिता
समुत्थितो ध्वनिः शब्दः सपरुषोऽतिरूक्षः प्लवति वाति प्रभवति वा तदा तस्मिन् काले
मेघा अम्बुदा गजवत्तालाङ्कुशैर्घट्टिताः। यथा गजा इभाः। तालेनाहता अङ्कुशेन च यद्वद् घट्यन्ते
रुध्यन्ते तद्वद् घट्टिता। कीनाशाः कदर्या इव मन्दस्य स्वल्पस्य वारिणो जलस्य कणिका
बिन्दूनेव मुञ्चन्ति त्यजन्ति न प्रभूतं जलमिति।।४।।
अथ नैर्ऋत्यामाह—
सूक्ष्मैलालवलीलवङ्गनिचयान् व्याघूर्णयन् सागरे
भानोरस्तमये प्लवत्यविरतो वायुर्यदा नैर्ऋतः।
क्षुत्तृष्णावृतमानुषास्थिशकलप्रस्तारभारच्छदा
मत्ता प्रेतवधूरिवोग्रचपला भूमिस्तदा लक्ष्यते ।।५।।
इस योग में 'आषाढ शुक्ल पूर्णिमा के दिन सूर्यास्त के समय में' समुद्र के समीप
छोटी इलायची, लवली और लौंग के वृक्षों को घुमाते हुये यदि नैर्ऋत्य तरफ की हवा
चले तो भूख, प्यास से मरे हुए मनुष्यों की हड्डियों के टुकड़े की विस्तृति के भार से व्याप्त
पृथ्वी उन्मत्त और अति चञ्चल प्रेतवधू की तरह दिखाई देती है।।५।।
तस्यामाषाढपौर्णमास्यां भानोः सूर्यस्यास्तमयेऽस्तमयकाले नैर्ऋतो वायुर्दक्षिणपश्चिमा-
शास्थः। अविरतः सन्ततः प्लवति वहति। किं कुर्वन्। सूक्ष्मैलालवलीलवङ्गनिचयान्
व्याघूर्णयन्। सूक्ष्मैला प्रसिद्धा। लवली प्रसिद्धा। लवङ्गानि प्रसिद्धानि। एतेषां निचयाः
समूहास्तान् व्याघूर्णयंश्चालयन्। क्व? सागरे समुद्रसमीपे। तदा तस्मिन् वर्षे भूमिरवनिरेवंविधा
लक्ष्यते दृश्यते। कीदृशी? क्षुत्तृष्णावृतमानुषास्थिशकलप्रस्तारभारच्छदा, क्षुद् बुभुक्षा,
तृष्णा पिपासा, आभ्यामावृता व्याप्ता ये मानुषा जनास्तेषां मृतानामस्थिशकलैरस्थिखण्डैश्च
यः प्रस्तारो विस्तारः स एव भारोऽतिबहुत्वात् स एव शुक्लत्वाच्छद आवरणं वस्त्रं यस्याः
अत एव प्रेतवधूः प्रेतस्त्रीवोग्रचपला तीव्रा चापल्ययुक्ता च। मत्ता प्रमत्ता। इवातीव जन-
मरकत्वात्।।५।।
अथ पश्चिमायामाह—
यदा रेणूत्पातैः प्रविचलसटाटोपचपलः
प्रवातः पश्चाच्चेद्दिनकरकरापातसमये।
तदा सस्योपेता प्रवरनिकराबद्धसमरा
क्षितिः स्थानस्थानेष्वविरतवसामांसरुधिरा ।।६।।
इस योग में ( आषाढ़ शुक्ल पूर्णिमा के दिन सूर्यास्त के समय में ) धूलि को उड़ाने
से चलित केशर के आक्षेप से चञ्चल और भयङ्कर हवा चले तो उस वर्ष में धान्यों से युत,
प्रधानों ( राजाओं ) के युद्धों से व्याप्त, जगह-जगह पर निरन्तर वसा, मांस और रक्त से
व्याप्त पृथ्वी होती है।।६।।
यदा यस्मिन् काले दिनकरकरापातसमये दिनकरस्यादित्यस्य करा ये रश्मयस्तेषामापातो
विनाशस्तत्समये। सूर्यास्तमयकाल इत्यर्थः; पश्चाच्चेत् पश्चिमायां दिशि यदि प्रवातःश्चण्डानिलो
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA