बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 1 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 385, कुल 728 में से
संदर्भ में पढ़ेंगर्भाधारणाध्यायः ३४३
यदि विद्युत्, जलकण, धूलियों से युत वायु, मेघाच्छन्न रवि-चन्द्र और उत्तर, ईशान
कोण या पूर्व दिशा की विद्युत् युत गर्भधारण के दिन हों तो सभी धान्यों की वृद्धि पण्डितों
को कहनी चाहिये। धूलि की वृष्टि, जल, बालकों की सुन्दर चेष्टायें, पक्षियों के मधुर
शब्द, धूलि या जल में उनकी क्रीडा और स्निग्ध, विकाररहित, परिवेषसहित रवि-चन्द्रों
से युत गर्भधारण के दिन हों तो सभी धान्यों को सिद्ध करने वाली वृष्टि होती है। स्निग्ध,
सघन और प्रदक्षिण करके ( पूर्व दिशा से दक्षिण, दक्षिण से पश्चिम, पश्चिम से उत्तर और
उत्तर से पूर्व ) में गमन करने वाला मेघ गर्भधारण दिन में हो तो शुभ होता है।।४-८।।
इति 'विमला' हिन्दीटीकायां गर्भधारणाध्यायो द्वाविंशः ॥२२॥
एवंविधा धारणा शुभा धारणा भवन्ति। कीदृश्यः ? सविद्युतो विद्युत्तडित्तया सहिताः।
सपृषतः सजलकणाः। सह पांशूत्करेण पांशुसमूहेन यो मारुतो वायुर्वर्तते तेन सहिताः।
सहार्कचन्द्राभ्यां परिच्छन्नाभ्यां परिवर्तते, मेघावृतत्वाद्रविचन्द्रौ स्थगितौ यासु।
यदा तु श्रेष्ठाः शोभना विद्युतस्तडितो भवन्ति, ताश्च शुभाशाः प्रत्युपस्थिताः। शुभा
या आशा दिश उदक्शिवशक्रदिशस्ताभ्यः प्रत्युपस्थिता उत्पन्नास्तदाऽपि विचक्षणः
पण्डितः सर्वसस्यानामशेषधान्यानां वृद्धिं सम्पत्तिं ब्रूयाद् वदेत्।
सपांशुवर्षा इति। सपांशुवर्षेण वर्तन्ते यास्ताः सपांशुवर्षाः। सापः अद्भिः सहिताः।
अथवा बालानां शिशूनां शुभाः क्रियाः शोभनाश्रेष्ठाः। शुभेन कर्मणा जनशुभप्रदेन क्रीडनेन।
पक्षिणां पतत्रिणां सुस्वराः शोभनशब्दा मधुरं वाक् सम्भाषणम्। तथा पांशुजलादिषु क्रीडा
क्रीडनम्। पांशुना जलेन वा। आदिग्रहणाद् गोमयकर्दमादिना।
रविचन्द्राभ्यां सूर्यशशिभ्यां परिवेषाः। स्निग्धा अरूक्षा नात्यन्तदूषिता नातिविकृताः;
तथापि सर्वसस्यार्थसाधिका वृष्टिर्विज्ञेया। यया वृष्ट्या सर्वसस्यानामर्थवृद्धिर्भवति। सर्वाणि
सस्यानि निष्पद्यन्त इत्यर्थः।
मेघाः स्निग्धा इति। यद्येवंविधा मेघा घना दृश्यन्ते तदा सर्वसस्याभिवृद्धये निःशेष-
सस्यानामभिवर्द्धनाय महती प्रभूता वृष्टिः स्याद्भवेत्। कीदृशा मेघाः ? स्निग्धा अरूक्षाः,
संहता घनाः, प्रदक्षिणगतिक्रिया येषाम्। यथा पूर्वस्यां स्थिता दक्षिणां व्रजन्ति। दक्षिणस्यां
पश्चिमाम्। पश्चिमायामुत्तराम्। उत्तरस्यां पूर्वमिति।।८।।
इति श्रीभट्टोत्पलविरचितायां संहिताविवृतौ
गर्भधारणोनाम द्वाविंशोऽध्यायः ॥२२॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA