बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 1 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 386, कुल 728 में से
संदर्भ में पढ़ेंअथ प्रवर्षणाध्यायः
अथ प्रवर्षणाध्यायो व्याख्यायते। तत्र तावल्लक्षणमाह—
ज्यैष्ठ्यां समतीतायां पूर्वाषाढादिसम्प्रवृष्टेन।
शुभमशुभं वा वाच्यं परिमाणं चाम्भसस्तज्ज्ञैः ॥१॥
ज्येष्ठ शुक्ल पूर्णिमा बीत जाने पर पूर्वाषाढ़ा आदि सभी नक्षत्रों में वृष्टि हो तो जल का
शुभाशुभ परिमाण कहना चाहिये। अर्थात् वृष्टि हो तो शुभ और अवृष्टि हो तो अशुभ
कहना चाहिये॥१॥
ज्येष्ठमासस्येयं पौर्णमासी ज्यैष्ठी, तस्यां समतीतायामतिक्रान्तायां पूर्वाषाढादिसम्प्रवृष्टेन
पूर्वाषाढामादितः कृत्वा सर्वेषु नक्षत्रेषु सम्प्रवृष्टेन प्रवर्षितेन तज्ज्ञैः पण्डितैरम्भसो जलस्य
परिमाणं शुभमशुभं वा वाच्यं वक्तव्यम्। वृष्टौ शुभमवृष्टावशभमिति। तथा च गर्गः—
ज्येष्ठे मूलमतिक्रम्य मासि प्रतिपद्यतः।
वर्षासु वृष्टिज्ञानार्थं निमित्तान्युपलक्षयेत्॥ इति॥१॥
अधुना जलप्रमाणार्थमाह—
हस्तविशालं कुण्डकमधिकृत्याम्बुप्रमाणनिर्देशः।
पञ्चाशत्पलमाढकमनेन मिनुयाज्जलं पतितम् ॥२॥
एक हाथ तुल्य व्यास वाले और एक हाथ गहरे वर्तुलाकार कुण्ड से वृष्टि के जल का
मापन करना चाहिये, जल से पूर्ण इस कुण्ड में पचास पल (एक आढक) तुल्य जल
होता है। पचास पल का एक आढक और चार आढक का एक द्रोण होता है॥२॥
हस्तविशालं हस्तविस्तीर्णं कुण्डकं समपरिवर्तुलमधिकृत्य कृत्वा अम्बुप्रमाणनिर्देशो
जलप्रमाणकथनं कार्यम्। पञ्चाशत्पलमाढकमनेन प्रमाणेन पतितं जलं पानीयं मिनुयान्मापयेत्।
एतदुक्तं भवति—हस्तविशालं कुण्डकं वर्षति देवे संस्थाप्य तत्र यज्जलं पतितं तन्मापयेत्।
तद्यदि पलशतद्वयं भवति तदा द्रोणो वृष्टः। यत उक्तम्—‘पञ्चाशत्पलमाढकं चतुर्भि-
राढकैर्द्रोणः’ इति। तथा च समाससंहितायाम्—
ज्येष्ठस्य पौर्णमासीमतीत्य भूमुद्रया यथा वृष्टे।
आप्याद्यैर्जलमानं मागधमानेन हस्तमिते॥
यदुक्तम्—
ज्यैष्ठ्यां समतीतायां पूर्वाषाढादिसम्प्रवृष्टेन।
शुभमशुभं वा वाच्यं परिमाणं चाम्भसस्तज्ज्ञैः॥ इति॥२॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA