बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 1 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 377, कुल 728 में से
संदर्भ में पढ़ेंगर्भलक्षणाध्यायः ३३५
रुधिरादिवृष्टिवैकृतपरिघेन्द्रधनूंषि दर्शनं राहोः।
इत्युत्पातैरेतैस्त्रिविधैश्चान्यैर्हतो गर्भः॥२६॥
यदि गर्भकाल में उल्कापात, विद्युत्, धूलि की वृष्टि, दिशाओं में जलन, भूकम्प,
गन्धर्व नगर, नाभस, कीलक आदि केतुओं का दर्शन, ग्रहयुद्ध, निर्घात (शब्द), रुधिर
आदि (रुधिर, मांस, वसा, घृत, तैल आदि) की विकारयुत वृष्टि, परिघ (४९वें अध्याय
के १९ वें श्लोक में वर्णित परिघ का लक्षण), इन्द्रधनु, राहु, चन्द्रग्रहण या सूर्यग्रहण का
दर्शन गर्भ का नाश करने वाले होते हैं॥२५-२६॥
इमानि वक्ष्यमाणानि गर्भाणामुपघातलिङ्गानि विनाशचिह्नानि। एतैर्गर्भो वृत्तो विनश्यति।
तद्यथा—उल्कापातः। अशनिर्विद्युत्। पांशुपातः पांशुवर्षणम्। दिग्दाहो दिशां दाहः।
क्षितिकम्पो भूचलनम्। खपुरं गन्धर्वनगरम्। कीलकस्तामसकीलकः। केतुः शिखी।
ग्रहयुद्धम्। निर्घातो निर्घातशब्दः।
तथा वृष्टौ वर्षणे। रुधिरादिवैकृतं विकारः। रक्तमांसवसाघृततैलादिवर्षणम्। परिघ-
लक्षणं वक्ष्यति—'परिघ इति मेघरेखा या तिर्यग्भास्करोदयेऽस्ते वा' इति। तस्य परिघ-
स्येन्द्रधनुषः सुरचापस्य दर्शनम्। राहोर्दर्शनं चन्द्रार्कग्रहणदर्शनम्। इत्येवं प्रकारैरुत्पा-
तैरन्यैस्त्रिविधैर्दिव्यान्तरिक्षभौमैरुत्पातैर्गर्भो हतो नष्टो वाच्यः। एतदुक्तं भवति—गर्भे दृष्टे
यदि पश्चादुक्तानामुत्पातानामन्यतमो भवति तदा गर्भो हतो यस्य समनन्तरं पश्चादुत्पातसम्भवो
नान्य इति। तथा च गर्गः—
अश्मवर्षं तमोवर्षं मांसशोणितवर्षणम्।
उल्कानिर्घातकम्पश्च वज्रपातस्तथैव च।।
परिवेषाः परिधयो वासवस्य धनूंषि च।
अनभ्रस्तनितं वर्षं दिशां दाहस्तथैव च।।
अनार्तवं पुष्पफलं वारणीयेषु वर्षणम्।
ग्रहयुद्धेषु घोरेषु हतान् गर्भान् विनिर्दिशेत्।।
तथा च पराशरः—'तेषां ग्रहाणामुदयास्तमयोल्कानिर्घाताशनिपातगन्धर्वनगरदिग्दा-
हार्करश्मिवर्णविकारभूचलनप्रादुर्भावो वर्षास्ववर्षाय' इति॥२५-२६॥
पुनरपि विशेषमाह—
स्वर्तुस्वभावजनितैः सामान्यैश्च लक्षणैर्वृद्धिः।
गर्भाणां विपरीतैस्तैरेव विपर्ययो भवति ॥२७॥
ऋतुओं के स्वभावजनित ('पौषे समार्गशीर्षे सन्ध्यारागोऽम्बुदाः सपरिवेशाः' इत्यादि
पद्योक्त) और सामान्य ('ह्लादिमृदूदक्प्लवशक्रदिग्भवो मारुत' इत्यादि पद्योक्त) लक्षणों
से युत गर्भ की वृद्धि; अन्यथा हानि होती है॥२७॥
'पौषे समार्गशीर्षे सन्ध्यारागोऽम्बुदाः सपरिवेशाः' इति स्वभावजनितानि गर्भाणां
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA