सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

Brihat Samhita Vol 1 with Vimala Hindi Commentary

आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा

DevanagariHindipublished728 पृष्ठ

पृष्ठ 356, कुल 728 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 356

३१४ बृहत्संहिता
को देने की इच्छा करते हैं। वार्ता ( कृषि, पशुपालन और वाणिज्य ) अवितथा ( सफल )
होती है। त्रयी ( ऋग्वेद, यजुर्वेद और सामवेद ) का अत्यधिक पाठ होता है। मनु राजा
से रचित दण्डनीति नामक पुस्तकोक्त नीति की तरह नीति चलती है अर्थात् जिस तरह मनु
राजा प्रजारक्षण करते थे, उसी तरह उस वर्ष के राजा अपनी प्रजा की रक्षा करते हैं। कोई
अध्यात्म विद्या ( योगशास्त्र ) में और कोई आन्वीक्षिकी ( तर्कविद्या ) में विरत होते हैं।
हास्यज्ञ, दूत, कवि, बालक, नपुंसक, युक्तिज्ञ, सेतु ( स्थल ), जल और पर्वत पर निवास
करने वाले प्रसन्न होते हैं तथा पृथ्वी पर ओषधियों की अधिकता होती है।।१०-१२।।
मृगलाञ्छनश्चन्द्रस्तस्माज्जातो बुधः स च स्वके आत्मीये अब्दे वर्षे मासे दिवसे वा
ईदृशानि फलानि करोति। कीदृशानि? मायेन्द्रजालकुहकाकरनागराणाम्। मायाविनां
प्रपञ्चकुशलानाम्। इन्द्रजालज्ञानां विस्मयदर्शिनाम्। कुहकविदाम आश्चर्यदर्शकानाम्। आकरे
र्थोत्पत्तिस्थाने कुशलानाम्। नागराणां नगरवासिनाम्। गान्धर्वविदां गेयज्ञानाम्। लेख्यविदां
चित्रज्ञानाम्। गणितविदां गणितप्रवीणानाम्। अस्त्रविदाम आयुधज्ञानां तद्वर्षे वृद्धिर्भवति। नृपतयो
राजानः प्रिप्रीषया परितोषेच्छया परस्परस्नेहोत्पादनेन अद्भुतदर्शनान्याश्चर्यवन्ति दर्शनानि
परस्परेभ्योऽन्योन्यं दित्सन्ति दातुमिच्छन्ति। कीदृशानि? तुष्टिजननानि हर्षोत्पादकानि।
वर्तनं वर्ता कृषिः पशुपाल्यं वाणिज्यं चेति। वार्ता जगति लोके अवितथा सत्यस्वरूपा
सफला भवन्ति। तद्वृत्तीनां प्रभूतलाभा भवन्तीति यावत्। त्रयी ऋग्यजुःसामलक्षणा
एषा चाविकला सम्पूर्णा भवति। लोकेऽत्यर्थं वेदाः पठन्ति। सम्यग्यथागमं शास्त्रविहिता
दण्डनीतिर्मनोरिव चरति। प्रजारक्षणं दण्डनीतिः। मनुर्नाम राजा अभूत्। तत्प्रणीता दण्डनीतिः
सम्यक् चरति। तेन यथा प्रजारक्षणं कृतं तथा तद्वर्षेऽपि राजा करोति। उक्तं च—
गोरक्षा कृषिवाणिज्यं सेवावर्जं परिग्रहम्।
वर्तनं जीवनं वार्ता जीवा तूज्जीवनं स्मृतम्।।
ऋचो यजूंषि सामानीत्येषा त्रय्यभिधीयते।
त्रय्यां धर्मस्थितिर्वृत्तौ दण्डनीत्यां च रक्षणम्।।
केचिदन्ये अध्यक्षरस्वभिनिविष्टधियः। अक्षरं परमात्म, तदधिकृत्य कृतं शास्त्रमध्यक्षरं
तत्र स्वभिनिविष्टा अभियुक्ता धीर्बुद्धिर्येषां ते तथाभूताः। केचिदप्यध्यात्मविद्यासु योगशास्त्रेषु
सक्ताः। अध्यक्षराः स्वभिनिविष्टधियोऽपि केचिदित्यन्ये पठन्ति। तथा अन्ये आन्वीक्षिकीषु
तर्कविद्यासु च परं प्रकृष्टं पदं स्थानं मोक्षाख्यमीहमाना वाञ्छां कुर्वाणास्तर्कनिरता भवन्ति।
तथा हास्यज्ञानामुपहासविदां विदग्धानाम्। दूतानां गमागमिकानाम्। कवीनां पण्डितानां
काव्यज्ञानाम्। बालानां शिशूनाम्। नपुंसकानां क्लीबानाम्। युक्तिज्ञानां युक्तिविदां
प्रयोगज्ञानाम्। सेतुवासिनां स्थलवासिनां सेतौ ये वसन्ति। जलवासिनां जलसमीपस्थितानाम्।
पर्वतवासिनां हार्दि चित्ते तुष्टिं करोति। तथा भुवि भूमौ औषधीनां प्रचुरता बाहुल्यं भवति।
तथा च यवनेश्वरः—
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA