सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

Brihat Samhita Vol 1 with Vimala Hindi Commentary

आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा

DevanagariHindipublished728 पृष्ठ

पृष्ठ 233, कुल 728 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 233

शुक्रचाराध्यायः १९३
इन देशों में स्थित मनुष्यों को पीड़ा होती है। विदेह देश-स्थित जनों का मरण होता है
तथा गुहा में निवास करने वाले, यवन, शक और दासों की वृद्धि होती है॥२०-२१॥
धनिष्ठाद्यं धनिष्ठापूर्वकं षण्णक्षत्रम्—धनिष्ठा, शतभिषक्, पूर्वभद्रपदोत्तरभद्रपदा,
रेवती, अश्विनीति। एतत् षष्ठं मण्डलम्। तच्च शुभं शुभफलप्रदम्। भूरिधनगोकुलाकुलम्।
भूरि बहुलम्। धनं वित्तम्। गोकुलानि गोवाटाः। एतैराकुलं सोद्यमं व्याप्तम्। अनल्पधान्यं
प्रभूतशालिसंयुक्तम्। क्वचित् क्वचिच्च सभयं भीतिसंयुक्तं न सर्वत्र।
अत्रास्मिन् मण्डले यद्यपरो ग्रहः सितं शुक्रमारोहेत्तदा शूलिकाः। गान्धाराः। अवन्तयः।
एते जनाः प्रपीड्यन्ते। तथा वैदेहानां जनानां वधो मरणम्। प्रत्यन्ता गह्वरवासिनः। यवनाः।
शकाः। दासाः कर्मकराः। एतेषां परिवृद्धिर्भवति॥२०-२१॥
अथैषां मण्डलानां विशेषफलमाह—
अपरस्यां स्वात्याद्यं ज्येष्ठाद्यं चापि मण्डलं शुभदम्।
पित्र्याद्यं पूर्वस्यां शेषाणि यथोक्तफलदानि ॥२२॥
पूर्वोक्त मण्डलों में स्वाती आदि ( चतुर्थ ) और ज्येष्ठा आदि ( पञ्चम ) मण्डल
पश्चिम दिशा में शुभ करने वाले होते हैं। मघा आदि ( तृतीय ) मण्डल पूर्व दिशा में शुभद
होता है। शेष तीन मण्डलों ( प्रथम, द्वितीय और षष्ठ ) का यथोक्त फल समझना
चाहिये॥२२॥
अपरस्यां पश्चिमायां दिशि स्वात्याद्यं मण्डलं ज्येष्ठाद्यं च तच्छुभदम्। एतदुक्तं
भवति—अस्मिन् मण्डलद्वये शुक्र उदितः पश्चिमायां शुभफलदः। एवमेव पित्र्याद्यं मघाद्यं
मण्डलं पूर्वस्यां दिशि शुभदम्। शेषाण्यन्यानि मण्डलानि यथोक्तफलदानि यथा प्रागुक्तं
फलं तदेव प्रयच्छन्तीत्यर्थः। तथा च पराशरः—
'आद्यरोहितदारुणविरोचनोर्ध्वदण्डतीक्ष्णान्येतानि षण्मण्डलानि। तत्र भरण्यादीनि
चत्वारि चतुर्नक्षत्राणि। ज्येष्ठाद्ये द्वे पञ्चनक्षत्रे। आद्यमेव मण्डलचतुष्टयं वातमाहुस्तीक्ष्णं
व्याडममार्गम्। ऊर्ध्वदण्डं वैश्वानरमृते श्रवणात्। अथ मण्डलेषु विचरन् क्रमाद् गोब्रह्मचारि-
नृपतनयसुहृद्भूपालप्रजानामुपतापायेति। तेष्वेवोदयास्तमयौ कुर्वन् प्रथमेऽतीवसुभिक्षा-
याङ्गवङ्गशबरकलिङ्गाननयैः स्पृशति। अत्रैवान्यग्रहारूढोऽसौ माञ्जिष्ठपुरुषादशूरसेनपटच्चर-
पण्यागाराभावाय। द्वितीयेऽन्नसम्पत्प्रदोऽवन्त्यश्मकमालवपाण्ड्यकैकयोपद्रवाय च। तृतीये
शकसौराष्ट्रनृपान्यायान्यग्रहारूढः काश्मीरयवनक्षुद्रमालवकिरातशाकाननयेन स्पृशति। चतुर्थे
सुवर्षसस्यक्षेमाणि विधत्तेऽन्यग्रहारूढः सुभगान्श्वित्रांश्चोपतापयति। पञ्चमे मगधान् शूद्रान्
जनाननयैः स्पृशति। अत्रैवान्यग्रहारूढो व्याधिभयशस्त्रदुर्भिक्षावर्षाणि सृजति। विशेषतस्तु
कुरुपाञ्चालशाल्वेयशूरसेनपटच्चराहारभूतोऽभिपीड्यन्ते। षष्ठे बालगर्भान् बालान् शूद्रांश्च
हिनस्ति। यद्यारोहेत तदा काम्बोजैः सैन्धवो नृपतिः पराजयेत आवन्त्याश्मकाधिपती चोप-
सृज्येते।' अत्र मतभेदो वराहमिहिरेण सहास्ति। तथा च समाससंहितायाम्—
बृ० सं० प्र०-१३
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammu. Digitized by S3 Foundation USA