बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 1 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 228, कुल 728 में से
संदर्भ में पढ़ें१८८ बृहत्संहिता
कैश्चिदाचार्यैरवमनेन प्रकारेण मार्गाः कृताः। ते च गर्गादयः। याम्या भरणी तदादिको
नवनक्षत्रान्त उत्तरो मार्गो निगदित उक्तः। यथा—भरणीकृत्तिकारोहिणीमृगशिरआर्द्रापुनर्व-
सुतिष्याश्लेषामघा उत्तरो मार्गः। मध्यमस्तु भाग्याद्यः। भाग्यं पूर्वफल्गुनी तदादिको नवन-
क्षत्रान्तो मध्यमो मार्गः। तद्यथा—पूर्वफल्गुन्युत्तरफल्गुनीहस्तचित्रास्वातीविशाखानुराधा-
ज्येष्ठामूलमिति मध्यमो मार्गः। दक्षिणमार्गोऽषाढादि। अषाढा पूर्वाषाढा तदादिको
नवनक्षत्रान्तो दक्षिणमार्गः। तद्यथा—पूर्वाषाढोत्तराषाढा श्रवणा धनिष्ठा शतभिषक्पूर्व-
भाद्रपदोत्तरभाद्रपदा रेवती अश्विनी दक्षिणो मार्ग इति। तथा च गर्गः—
अश्वयुग्भोगपर्यन्तेऽषाढादौ नवके गणे।
वर्तमानः सदा क्रूरो दक्षिणे पथि वर्तते॥
शुक्रो निर्ऋतिपर्यन्ते भाग्यादौ नवके गणे।
वर्तमानश्च मध्यस्थो मध्यमे पथि वर्तते॥
भरण्यादौ मघान्ते च तृतीये नवके गणे।
वर्तमानः शुभो ज्ञेय उत्तरे पथि वर्तते॥ इति॥६॥
ननु संग्रहकर्त्रा यत्सारं तदेव वक्तव्यं किं मतान्तरैः प्रयोजनमित्येतदाशङ्कयाऽऽह—
ज्यौतिषमागमशास्त्रं विप्रतिपत्तौ न योग्यमस्माकम्।
स्वयमेव विकल्पयितुं किन्तु बहूनां मतं वक्ष्ये ॥७॥
ज्योतिष शास्त्र आगमशास्त्र है। इसको आगम के विना नहीं जान सकते; अतः इसमें
स्वयं सन्देह ( यह ठीक है या नहीं इत्यादि ) करना हमारे लिये उचित नहीं है। यतः सभी
ऋषि त्रिकालदर्शी थे। नहीं कह सकते कि किस ऋषि का कैसा आगम था; अतः हमारे
लिये सभी के माननीय होने के कारण बहुतों का मत संग्रह करके यहाँ कहता हूँ॥७॥
ज्योतींषि ग्रहनक्षत्रादीनि तान्यधिकृत्य कृतं शास्त्रं ज्यौतिषं तच्चागमशास्त्रमागमेन
विना न ज्ञायते। अस्माकं विप्रतिपत्तौ विषये स्वयमेवाऽऽत्मना विकल्पयितुं न योग्यं न
न्याय्यम्। इदं शोभनमिदमशोभनमिति। यतः सर्व एव मुनयस्त्रिकालदर्शिनः। न ज्ञायते
कस्य मुनेः कीदृश आगमः। तस्मादस्माकं विकल्पयितुं न न्याय्यम्। किन्तु बहूनां प्रभूतानां
मतं वक्ष्ये कथयिष्ये॥७॥
अधुना वीथीनां फलमाह—
उत्तरवीथिषु शुक्रः सुभिक्षशिवकृद् गतोऽस्तमुदयं वा।
मध्यासु मध्यफलदः कष्टफलो दक्षिणस्थासु ॥८॥
यदि उत्तरवीथी में स्थित शुक्र का उदय या अस्त हो तो सुभिक्ष और मङ्गल करने वाला,
मध्यवीथी में हो तो मध्यम फल देने वाला तथा दक्षिणवीथी में कष्ट देने वाला होता है।
शुक्र उत्तरवीथिषु नागगजैरावताख्यासु स्थितो यद्यर्क्रमण्डले अस्तमयं गतस्तस्मादेवोदयं
वा गतस्तदा सुभिक्षशिवकृत्। सुभिक्षं श्रेयश्च करोति। एवं मध्यासु मध्यमासु वीथिषु ऋष-
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA