सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

Brihat Samhita Vol 1 with Vimala Hindi Commentary

आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा

DevanagariHindipublished728 पृष्ठ

पृष्ठ 227, कुल 728 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 227

शुक्रचाराध्यायः १८७
वीथी नागा नाम्नी स्वातिर्भरणी च कृत्तिका चैव ।
स्वायम्भुवस्त्रिभाः स्युर्गजवीथ्यैरावती वृषभा ।।
एकपदादिचतुष्कं गौः स्याज्जार्द्रवी त्रिभा श्रवणात् ।
मैत्रात्त्रिभं मृगाऽजा हस्तश्चित्रा विशाखा च ।।
द्वे चाषाढे दहना तिस्र उदग्विथयः क्रमाच्छुभदाः ।
मध्या मध्यास्तिस्रो याम्याः पापा मृगाद्यास्ताः ।। इति ।। ४ ।।
अत्रैव मतान्तरमाह—
वीथीमार्गानपरे कथयन्ति यथास्थितान् भमार्गस्य ।
नक्षत्राणां तारा याम्योत्तरमध्यमास्तद्वत् ।। ५ ।।
किसी का मत है कि नक्षत्रमार्ग में जिस तरह वीथी के मार्ग स्थित हैं, उसी तरह
दक्षिण, उत्तर और मध्यममार्ग की कल्पना करनी चाहिए। जैसे नक्षत्रमार्ग के दक्षिण में
स्थित योग तारागण दक्षिणमार्गस्थित, उत्तर में उत्तरमार्गस्थित और मध्य में मध्यममार्गस्थित
होता है अथवा नक्षत्रमार्ग से दक्षिण में स्थित ग्रह दक्षिणमार्गगत, उत्तर में उत्तरमार्गगत और
मध्य में मध्यममार्गस्थित होता है ।। ५ ।।
अपरे आचार्या भमार्गस्य नक्षत्रपथस्य यथास्थितान् येनैव प्रकारेण व्यवस्थितान्
वीथीमार्गान् तेनैव प्रकारेण कथयन्ति प्रवदन्ति। यतस्तद्वत्तेनैव प्रकारेण नक्षत्राणां तारा
याम्योत्तरमध्यमाः स्थिताः। याम्यास्तारा दक्षिणो मार्गः। उत्तराः उत्तरो मार्गः। मध्यमा
मध्यमो मार्गः। अथवा नक्षत्राद्दक्षिणभागस्थो ग्रहो दक्षिणमार्गः। उत्तरमार्गस्थ उत्तरमार्गः।
मध्यममार्गस्थो मध्यममार्गः। तथा च काश्यपः—
नक्षत्राणां त्रयो मार्गा दक्षिणोत्तरमध्यमाः।
उदक्स्थास्तारकाः सौम्यो मध्यमो मध्यमाः स्मृतः।।
दक्षिणा दक्षिणो मार्गो नक्षत्रेषु प्रकीर्तितः।
नक्षत्रात् सौम्यगः सौम्यमार्गस्थो ग्रह उच्यते।।
दक्षिणे दक्षिणो मार्गो मध्ये मध्य इति स्मृतः।। इति।।५।।
पुनरपि मतान्तरमाह—
उत्तरमार्गों याम्यादि निगदितो मध्यमस्तु भाग्याद्यः ।
दक्षिणमार्गोंऽषाढादि कैश्चिदेवं कृता मार्गाः ॥६॥
किसी का मत है कि भरणी आदि नव नक्षत्र ( भरणी, कृत्तिका, रोहिणी, मृगशिर,
आर्द्रा, पुनर्वसु, पुष्य, आश्लेषा और मघा ) उत्तरमार्ग में, पूर्वाफाल्गुनी आदि नव नक्षत्र
( पूर्वाफाल्गुनी, उत्तराफाल्गुनी, हस्त, चित्रा, स्वाती, विशाखा, अनुराधा, ज्येष्ठा और मूल )
मध्यममार्ग में और पूर्वाषाढा आदि नव नक्षत्र ( पूर्वाषाढा, उत्तराषाढा, श्रवण, धनिष्ठा शतभिषा,
पूर्वाभाद्रपदा, उत्तराभाद्रपदा, रेवती और अश्विनी ) दक्षिणमार्ग में स्थित हैं।।६।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA