बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 1 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 184, कुल 728 में से
संदर्भ में पढ़ें१४४ वृहत्संहिता
औदयिक नक्षत्र से दशम, एकादश या द्वादश नक्षत्र में यदि मङ्गल वक्री हो तो वह
अश्रुमुख कहलाता है। यह वक्र रसों में दोष उत्पन्न करता है तथा रोग की वृद्धि और
अनावृष्टि करता है॥१२॥
उदयनक्षत्राद् द्वादशे नक्षत्रे दशमे वैकादशे वा कुजेऽङ्गारके वक्रिते प्रतीपगतौ
अश्रुमुखं नाम वक्रम्। तच्चोदये पुनरर्कमण्डलान्निर्गमे रसान् मधुराराम्ललवणतिक्तकटुकषायान्
दूषयति सदोषान् करोति। ते च दुष्टा नराणां भक्षणमात्रात् पीडामुत्पादयन्ति। एवं रोगान्
करोति। तथा अवृष्टिमवर्षणं च करोति। तथा च गर्गः—
दशमैकादशे वापि द्वादशे वापि वक्रिते।
लोहिताङ्गे ग्रहे ज्ञेयं वक्रमश्रुमुखं च तत्॥
तत्र वर्षति पर्जन्यो दूषयित्वा शुभान् रसान्।
ते दुष्टा दूषयन्त्याशु नृणां धातून् तथा भृशम्॥
बहवो व्याधयः क्रूरा उत्पद्यन्ते शरीरिणाम्।
बहुभिः कारणैरेतैस्ततो लोकः प्रलीयते॥
तथा च पराशरः—‘दशमैकादशद्वादशेषु प्रदुष्टवातैरद्रव्यरसान् प्रजानां धातून् कोपयन्
व्याधीन् प्रवर्तयति’॥१२॥
अथ व्यालस्याह—
व्यालं त्रयोदशर्क्षाच्चतुर्दशाद्वा विपच्यतेऽस्तमये।
दंष्ट्रिव्यालम्गेभ्यः करोति पीडां सुभिक्षं च॥१३॥
जिस नक्षत्र में मङ्गल अस्त हो, उससे तेरहवें या चौदहवें नक्षत्र में जाकर वक्री हो तो
वह वक्र व्यालमुख कहलाता है। इसमें दंष्ट्री (सूकर, कुत्ता आदि), सर्प और मृग से
लोगों को पीड़ा होती है तथा संसार में सुभिक्ष होता है॥१३॥
उदयापेक्षया त्रयोदशर्क्षात् त्रयोदशनक्षत्राच्चतुर्दशाद्वा कुजे वक्रिते व्यालं नाम
वक्रम्। तच्चास्तमये विपच्यते। यस्मिन् काले भौमोऽर्कमण्डले पुरस्तादस्तमेति तत्र परि-
पाकमायाति। दंष्ट्रिणः सूकरकुक्कुरादयः। व्यालाः सर्पाः। मृगा आरण्यजातयः। तेभ्यः
सकाशात् पीडां लोकानां करोति सुभिक्षं च करोति। तथा च गर्गः—
त्रयोदशे च नक्षत्रे यदि वापि चतुर्दशे।
निवृत्तिं कुरुते भौमस्तद्वक्रं व्यालमुच्यते॥
भवन्ति प्रचुरा व्यालास्तेभ्यो लोकभयं वदेत्।
नृपाणामशुभं विन्द्यात् सस्यसम्पत्तिमादिशेत्॥
तथा च पराशरः—‘त्रयोदशचतुर्दशयोः सस्यदंष्ट्रिव्यालप्राबल्यं हिरण्यसञ्चयं च’
इति॥१३॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA