बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 1 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 183, कुल 728 में से
संदर्भ में पढ़ेंअथ भौमचाराध्यायः
अथ भौमचाराध्यायो व्याख्यायते। तत्र भौमस्य पञ्चमुखानि भवन्ति। तद्यथा—
उष्णामश्रुमुखं व्यालं रुधिराननमेव च।
निस्त्रिंशमुशलं चेति पञ्च वक्त्राणि भूसुते।।
एतेषां लक्षणानि सफलानि वक्ष्यति। तत्रादावेवोष्णमुखस्य लक्षणं सफलमाह—
यद्युदयर्क्षाद्वक्रं करोति नवमाष्टसप्तमर्क्षेषु।
तद्वक्त्रमुष्णमुदये पीडाकरमग्निवार्त्तानाम् ॥१॥
मङ्गल के पाँच मुख ( उष्णामश्रुमुखं व्यालं रुधिराननमेव च। निस्त्रिंशं मुशलं चेति
पञ्चवक्त्राणि भूसुते।। ) होते हैं। उनमें पहले उष्णमुख नामक मंगल का लक्षण और
फल कहते हैं। जिस नक्षत्र में मङ्गल का उदय हो, उससे सप्तम, अष्टम या नवम नक्षत्र में
जाकर यदि वक्री हो तो वह वक्री मंगल 'उष्णमुख' कहलाता है। इस उष्णमुख वाले
मङ्गल के उदयकाल में अग्नि से आजीविका चलाने वाले ( सोनार, लोहार आदि ) को
पीड़ा होती है।।१।।
यस्मिन्नक्षत्रे स्थितोऽङ्गारक आदित्यमण्डलादुदयं करोति तदुदयर्क्षादुदयनक्षत्राद् नव-
माष्टसप्तमर्क्षेषु नवमे नक्षत्रे अष्टमे वा सप्तमे वा यदि वक्रं प्रतीपगमनं करोति तदा तद्व-
क्त्रमुष्णं नाम! तच्च भौमस्योदये रविमण्डलात् पुनरपि निर्गमेऽग्निवार्त्तानामग्निवृत्तीनां सुवर्ण-
कारलोहकारादीनां पीडाकरमुपतापकरम्। वक्रादनन्तरं यदार्कमण्डलेऽस्तमेष्यति तदैतत्फल-
मेषां सर्वेषां ज्ञेयम्। यत्र यद्यप्यसम्भवस्तत्रापि पूर्वशास्त्रानुसारेणाऽऽचार्येणोक्तम्। तथा
च वृद्धगर्गः—
उदयात् नवमे कुर्यादष्टमे सप्तमेऽपि वा।
निवृत्तिं लोहिताङ्गस्तु तदुष्णं वक्त्रमुच्यते।।
नरोऽग्निजीविनो ये च पचन्ति च दहन्ति च।
तेषामुत्पद्यते तापो जायते धनसंक्षयः।।
तथा च पराशरः—'तस्य पञ्चवक्त्राणि क्रमेणोपद्दिशन्ति। उष्णामश्रुमुखं व्यालं लोहि-
ताख्यं निस्त्रिंशमुशलं चेति। तत्रोदयर्क्षात् सप्तमाष्टनवमेषु नक्षत्रेषु निवृत्तः प्रजासंक्षयं विशेषतः
पचतां दहतां च पीडां धत्ते' ।।१।।
अथाश्रुमुखस्याह—
द्वादशदशमैकादशनक्षत्राद्वक्रिते कुजेऽश्रुमुखम्।
दूषयति रसानुदये करोति रोगानवृष्टिं च ॥२॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA