बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 1 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 170, कुल 728 में से
संदर्भ में पढ़ें१३० बृहत्संहिता
यदि बुध ग्रस्त हो तो अन्तर्वेदी ( गंगा-यमुना के मध्य का देश ), सरयू, नेपाल,
पूर्वी समुद्र, शोण नद, स्त्री, राजा, योद्धा, बालक, विद्वान्—इन सबों का नाश करता है।
अन्तर्वेदी गङ्गायमुनयोर्मध्यम्। सरयू पूर्वनदी। नेपालदेशः। पूर्वसागरः पूर्वसमुद्रः।
शोणो नदः। स्त्रियो योषितः। नृपा राजानः। योधाः संग्रामकुशलाः। कुमारा बालाः। प्रथम-
वयसश्च। एतान् सर्वान् विद्वद्भिः पण्डितैः सह बुधो ग्रस्तो हन्ति घातयन्ति।।६५।।
अथ जीवस्याह—
ग्रहणोपगते जीवे विद्वन्नृपमन्त्रिगजहयध्वंसः।
सिन्धुतटवासिनामप्युदग्दिशं संश्रितानां च ॥६६॥
यदि गुरु ग्रस्त हो तो पण्डित, राजा, मन्त्री, हस्ती, घोड़ा, सिन्धुनद के तट पर रहने
वाले, उत्तर दिशा में रहने वाले—इन सबों का नाश करता है।।६६।।
जीवे बृहस्पतौ ग्रहणोपगते ग्रहणं प्राप्ते विदुषां पण्डितानां नृपाणां राज्ञां मन्त्रिणां सचिवानां
गजानां हस्तिनां हयानामश्वानां च ध्वंसो विनाशो भवति। तथा सिन्धुर्नाम नदी तत्तटवासिनो
ये तेषामपि। तथोदग्दिशं संश्रितानामुत्तरदिग्वासिनां जनानां च ध्वंस एव भवति।।६६।।
अथ शुक्रस्याह—
भृगुतनये राहुगते दाशेरककैकयाः सयौधेयाः।
आर्यावर्त्ताः शिबयः स्त्रीसचिवगणाश्च पीड्यन्ते ॥६७॥
यदि शुक्र ग्रस्त हो तो दाशेरक, कैकय ( काश्मीर ), यौधेय और शिबि देश में
स्थित मनुष्य, स्त्री-गण, मन्त्री—इन सबों को पीड़ित करता है।।६७।।
भृगुतनये शुक्रे राहुगते ग्रस्ते सति दाशेरका जनाः। कैकयाः सयौधेयाः सह यौधे-
यैर्जनैः। आर्यावर्त्ताः प्रधानदेशजनाः। शिबयो जनाः। स्त्रियो योषितः। सचिवा मन्त्रिणः।
गणाः समूहाः। एते सर्व एव पीड्यन्ते उपतप्यन्ते।।६७।।
अथ सौरस्याह—
सौरे मरुभवपुष्करसौराष्ट्रिकधातवोऽर्बुदान्त्यजनाः।
गोमन्तपारियात्राश्रिताश्च नाशं व्रजन्त्याशु ॥६८॥
यदि शनैश्चर ग्रस्त हो तो मरुभूमि, पुष्कर और सौराष्ट्र देश के निवासी जन, अर्बुद
पर्वत पर निवास करने वाले मनुष्य, अन्त्यजन ( निकृष्ट जाति के मनुष्य ), गोस्वामी,
पारियात्र पर्वत पर रहने वाले—इन सबों का नाश होता है।।६८।।
सौरे शनैश्चरे ग्रस्ते मरुभवा मरुभूमावुत्पत्तियेषां ते। पुष्करजनाः। सौराष्ट्रिकाः। धातवो
धातुद्रव्याणि। अर्बुदजनाः अर्बुदः पर्वतस्तत्र ये निवसन्ति। अन्त्यजना निकृष्टजनाः। गोमन्तो
गोमिनः, केचिद् गोनन्द इति पठन्ति, गोनन्दा जनाः। पारियात्राश्रिताश्च पारियात्रः पर्वतस्तत्र
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA