सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

Brihat Samhita Vol 1 with Vimala Hindi Commentary

आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा

DevanagariHindipublished728 पृष्ठ

पृष्ठ 169, कुल 728 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 169

राहुचाराध्यायः १२९
यदि सूर्य या चन्द्रग्रहण के समय में वायु, उल्कापात, धूलीवर्षण, भूकम्प, अन्धकार
और वज्रपात हो तो क्रमशः छः-छः की वृद्धि करके फिर ग्रहण की सम्भावना कहनी
चाहिये। जैसे ग्रहणसमय में वायु-प्रकोप हो तो वर्त्तमान ग्रहण-काल से छः मास बाद,
उल्कापात हो तो बारह मास बाद, धूली-वर्षण हो तो अट्ठारह मास बाद, भूकम्प हो तो
चौबीस मास बाद, अन्धकार हो तो तीस मास बाद और वज्रपात हो तो छत्तीस मास बाद
पुनः ग्रहण कहना चाहिये॥६३॥
अर्के चन्द्रे वा ग्रस्ते गृहीते सति यद्येत उत्पाता दृश्यन्ते तदा पुनर्भूयो मासषट्क-
परिवृद्ध्या षड्भिः षड्भिर्मासैर्ग्रहणं भवति। तद्यथा—प्रग्रहणकाले यदि पवनो वायुर्भवति
तदा तेनोत्पातेन पुनः षड्भिर्मासैर्ग्रहणं भवति। एवमुल्कापातेन द्वादशभिः। रजसा पांशु-
वर्षेणाष्टादशभिः। क्षितिकम्पेन भूचलनेन मासचतुर्विंशत्या तमसा मासत्रिंशता। अशनिपातेन
मासषट्त्रिंशता। तथा च पराशरः—
उपरक्ते यदा सूर्ये प्रबलाद्वाति मारुतः।
मासषट्के तदा विन्द्याद्राहोरागमनं ध्रुवम्॥
उल्कायां द्वादशे मासे रजसाष्टादशे तथा।
भूकम्पे च चतुर्विंशे त्रिंशे तमसि निर्दिशेत्॥
षट्त्रिंशेऽशनिपाते स्यात् सर्वेषु स्यात् षडुत्तरे॥ इति॥६३॥
अधुना भौमादीनां ग्रस्तानां फलमाह—
आवन्तिका जनपदाः कावेरीनर्मदातटाश्रयिणः।
दृप्ताश्च मनुजपतयः पीड्यन्ते क्षितिसुते ग्रस्ते॥६४॥
सूर्य या चन्द्र के साथ एक राशि में अल्पांशान्तर पर होकर कुजादि ग्रहों का यदि
शराभाव हो तो वे ग्रस्त कहे जाते हैं। इस तरह यदि मङ्गल ग्रस्त हो तो अवन्ती देश में
स्थित मनुष्य, कावेरी और नर्मदा नदी के तीर पर रहने वाले एवं गर्वयुत राजाओं को
पीड़ित करता है॥६४॥
अत्रादौ तावत्ताराग्रहाणां ग्रस्तत्वं व्याख्यायते। यो ग्रहोऽर्केण चन्द्रेण वा सहैकराशौ
भवति तत्र चेति विक्षिप्तो न भवति, तदा छादनात् ग्राहकस्य ग्रस्त इत्युच्यते। एवं क्षिति-
सुतेऽङ्गारके ग्रस्ते आवन्तिका इत्यवन्तिदेशभवा जनपदाः। तथा कावेरी नदी नर्मदा च तयो-
स्तटं तीरं ये समाश्रितास्तन्निवासिनः। तथा दृप्ता दर्पिष्ठा ये मनुजपतयो मनुष्याणां मनुजानां
पतयो राजानः, एते सर्व एव पीड्यन्ते॥६४॥
अथ बुधस्याह—
अन्तर्वेदीं सरयूं नेपालं पूर्वसागरं शोणम्।
स्त्रीनृपयोधकुमारान् सह विद्भिर्बुधो हन्ति॥६५॥
बृ० भ० प्र०-९
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA