बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 1 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 171, कुल 728 में से
संदर्भ में पढ़ेंराहूचाराध्यायः १३१
ये आश्रिताः स्थिता एते सर्व आशु क्षिप्रमेव नाशं व्रजन्ति गच्छन्ति।।६८।।
अथ मासफलं वक्तुकामस्तत्रादावेव कार्त्तिकस्याह—
कार्त्तिक्यामनलोपजीविमगधान् प्राच्याधिपान् कोशलान्
कल्माषानथ शूरसेनसहितान् काशींश्च सन्तापयेत्।
हन्यादाशु कलिङ्गदेशनृपतिं सामात्यभृत्यं तमो
दृष्टं क्षत्रियतापंद जनयति क्षेमं सुभिक्षान्वितम् ।।६९।।
यदि कार्तिक की अमा में सूर्य-ग्रहण और पूर्णिमा में चन्द्र-ग्रहण हो तो अग्नि से
आजीविका करने वाले (लोहार, सोनार आदि), मगध देश में रहने वाले, पूर्व दिशा के
राजा, कोशल, कल्माष, शूरसेन और काशी में रहने वाले मनुष्य—इन सबों को पीड़ित
करता है। साथ ही मन्त्री और भृत्यों के साथ कलिङ्ग देश के राजा का नाश करता है एवं
क्षत्रियों को सन्तापित करता है। साथ ही संसार में क्षेम और सुभिक्ष करता है।।६९।।
कार्त्तिकस्येयं पौर्णमास्यामावास्या वा कार्त्तिकी। तस्यां कार्त्तिक्यां तमो दृष्टं राहुर्यदि
दृश्यते तदाऽनलोपजीविनोऽग्निवार्त्ताः सुवर्णकारप्रभृतयः। मगधा जनाः। प्राच्याधिपाः
पूर्वस्यां दिशि ये अधिपतयो राजानस्तान् तथा कोशलाञ्जनान्, कल्माषान् जनान्। अथशब्दः
स्वार्थे, तांश्च शूरसेनसहितान् शूरसेना जनास्तैः सहितान् तथा काशींश्च जनान् एतांश्च सर्वान्
सन्तापयेदुपतापयेत्। तथा कलिङ्गदेशे यो नृपती राजा तं सामात्यभृत्यम्। अमात्यैर्मन्त्रि-
भिर्भृत्यैश्च सर्वकर्मकरैः सहितमाश्वेव क्षिप्रं हन्यान्नाशयेत्। तथा क्षत्रियतापंद क्षत्रियाणां
राजन्यानां तापं ददाति। क्षेमं सुभिक्षान्वितं सुभिक्षसंयुक्तं जनयत्युत्पादति ।।६९।।
अथ मार्गशीर्षस्याह—
काश्मीरकान् कौशलकान् सपुण्ड्रान् मृगांश्च हन्यादपरान्तकांश्च।
ये सोमपास्तांश्च निहन्ति सौम्ये सुवृष्टिकृत् क्षेमसुभिक्षकृच्च ।।७०।।
यदि मार्गशीर्ष मास की अमा में सूर्य-ग्रहण और पूर्णिमा में चन्द्र-ग्रहण हो तो
काश्मीर, कौशाल और पुण्ड्र देश में रहने वाले, मृग (वन के जन्तु), पश्चिम देशवासी
मनुष्य, सोमरस का पान करने वाले—इन सबों का नाश करता है तथा संसार में सुवृष्टि,
क्षेम और सुभिक्ष करता है।।७०।।
सौम्ये मार्गशीर्षमासे राहुर्दृष्टः काश्मीरकान् जनान्। कोशलांश्च सपुण्ड्रान् पुण्ड्रैर्जनैः
सहितान्। मृगा अरण्यप्राणिनस्तानपि। अपरान्तकान् जनान्। एतानपि हन्यान्नाशयेत्।
तथा ये सोमपाः सोमं पीतं यैस्ते कृतयज्ञास्तांश्च निहन्ति। सुवृष्टिकृत् शोभनां वृष्टिं करोति।
क्षेमसुभिक्षकृच्च क्षेमं सुभिक्षं च करोति।।७०।।
अथ पौषस्याह—
पौषे द्विजक्षत्रजनोपरोधः ससैन्धवाख्याः कुकुरा विदेहाः।
ध्वंसं व्रजन्त्यत्र च मन्दवृष्टिं भयं च विन्द्यादसुभिक्षयुक्तम् ।।७१।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA