बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 1 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 159, कुल 728 में से
संदर्भ में पढ़ेंराहुचाराध्यायः ११९
यदि वृष राशि में स्थित सूर्य या चन्द्र का ग्रहण हो तो वह गौ को पालन करने वालों
( अहीर आदियों ) , चतुष्पदों और पूजनीय मनुष्यों को पीड़ित करता है।।३६।।
गाः पान्ति रक्षन्तीति गोपाः। पशवश्चतुष्पदाः। गोमिनो गोमन्तो गावो विद्यन्ते येषां
ते। ज्योत्स्नातमिस्त्रेति गोमिन्शब्दः। ये च मनुजा मनुष्या महत्त्वमागताः पूज्यतां प्राप्तास्ते
सर्व एव भास्करे सूर्ये शीतकरे चन्द्रे वा वृषस्थे ग्रस्ते पीडामुपयान्ति प्राप्नुवन्ति।।३६।।
मिथुन आह—
मिथुने प्रवराङ्गना नृपा नृपमात्रा बलिनः कलाविदः ।
यमुनातटजाः सबाह्लिका मत्स्याः सुह्मजनैः समन्विताः ।।३७।।
यदि मिथुन राशि में स्थित सूर्य या चन्द्र या ग्रहण हो तो उत्तम स्त्री, राजा, नृपमात्र
( राजा के समान मन्त्री आदि ), प्राणधारी अन्य जीव, कलाओं ( चित्र, गीत, नृत्य और
वाद्य ) को जानने वाले, यमुना नदी के तट पर निवास करने वाले, बाह्लिक ( धीर मनुष्य,
‘बाह्लीकं वाह्लीकं धीरहिङ्गुनो’रिति मेदिनी ), मध्यदेश ( साकेता मिथिला चम्पा कौशाम्बी
कौशिकी तथा। अहिक्षेत्रं गया विन्ध्या मध्यदेशो हि कीर्तितः।। ) और सुह्म देश में निवास
करने वाले मनुष्यों को पीड़ित करता है।।३७।।
प्रवराङ्गनाः प्रधानस्त्रियः। नृपा राजानः। नृपमात्रा नृपसदृशा अमात्याः। बलिनः
प्राणिनः। कलाविदश्चित्रगीतनृत्यवाद्याभिज्ञाः। यमुना नदी तस्यास्तटे तीरे ये जातास्ते च
सबाह्लिका बाह्लिकैर्जनैः सहिताः। तथा मत्स्या जनास्ते च सुह्मजनैः समन्विताः सहिता
एते सर्व एव मिथुनस्थे सूर्ये चन्द्रे वा ग्रस्ते पीडामुपयान्ति।।३७।।
कर्कटक आह—
आभीराञ्छबरान् सपह्नवान् मल्लान् मत्स्यकुरूञ्छकानपि ।
पाञ्चालान् विकलांश्च पीडयत्यन्नं चापि निहन्ति कर्कटे ।।३८।।
यदि कर्क राशि में स्थित सूर्य का चन्द्र का ग्रहण हो तो आभीर ( अहीर, 'गोपे
गोपालगोसंख्यगोधुगाहीरबल्लवाः' इत्यमरः ) शबर ( म्लेच्छ जाति, 'भेदाः किरात-शबर-
पुलिन्दा म्लेच्छजातयः' इत्यमरः ), पह्नव ( दक्षिण देश का राजवंश ), बाहुयुद्ध जानने
वाले, मत्स्य, कुरु, शक, पञ्जाब—इन देशों में निवास करने वाले और अङ्गहीन मनुष्यों
को पीड़ित करता है।।३८।।
आभीरान् जनान्, शबरानपि जनांश्च, सपह्न गन् पह्नवैर्जनैः सहितान्, मल्लान् बाहु-
युद्धज्ञान्, मत्स्यान्, कुरूंश्च, शकानपि, पाञ्चालानपि, विकलानङ्गहीनान् एतान् सर्वानिव
जनान् पीडयत्युपतापयति तथाऽन्नं च निहन्ति धान्यमहर्घ्याधिक्यं भवतीति कर्कटे यद्यर्क-
चन्द्रौ ग्रस्तौ भवतः।।३८।।
सिंहकन्ययोराह—
सिंहे पुलिन्दगणमेकलसत्त्वयुक्तान्
राजोपमान्नरपतीन् वनगोचरांश्च ।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA