बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

११८ बृहत्संहिता
तथा च पराशरः—'उदक्प्राग्दक्षिणप्रत्यग्ब्राह्मणक्षत्रियविट्शूद्रोच्छेदनायाऽऽनुपूर्व्या-
डपि च।'
म्लेच्छान् विदिकिस्थित इति । विदिकिस्थितो राहुः। ऐशान्याग्नेयनैर्ऋत्यवायव्येषु
स्थित इत्यर्थः। म्लेच्छान् म्लेच्छजनांस्तथा यायिनः प्रोद्यतान्। हुताशसक्तानग्निरतानग्नि-
होत्रिणो हन्यात्। दक्षिणोत्तरयोः पुनरपि विशेषमाह—सलिलचरेति। याम्येन दक्षिणेन दृष्टः
सलिलचरान् जलचरान् तथा दन्तिनो हस्तिनो घातयति हन्ति। उदगुत्तरेण दृष्टो गवामशुभः
क्षयकृत्।
अथ पूर्वपश्चिमयोर्दिशोः पुनरपि विशेषफलमाह— पूर्वेणेति । दैत्यो राहुः पूर्वेण पूर्व-
स्यां दिशि समागतो दृष्टो वसुधां भूमिं सलिलपूर्णां तोयपूर्णां करोति। पश्चादागतः कर्ष-
काणां कृषिकराणां सेवकानां पराऽऽराधनरतानां बीजानां च विनाशाय निर्दिष्ट उक्तः।
उप्यन्ते यानि तानि बीजानि। तथा च काश्यपः—
पूर्वे सलिलघाती स्यात् पश्चाद्धान्यकृषीवलान्।
याम्ये जलचरान् हन्ति सौम्ये गोनाशकः स्मृतः।।
म्लेच्छान् यायिनृपान् हन्ति विदिकस्थः सिंहिकासुतः।। इति।
तथा च समाससंहितायाम्—
उदगादिषु दिक्ष्वशुभो विप्रादीनां सितादिवर्णस्य।
विदिगादिगतो हन्याद्राहुम्लेंच्छान् सविजिगीषून्।।
द्विजराजन्यान् हन्यादुदगयने दक्षिणे तु विट्शूद्रान्।
समरामयाय राहूर्यदि पक्षान्ते पुनर्द्दश्यः।। इति।।३२-३४।।
अथ चन्द्रार्कयोर्मेषादिषु राशिषु ग्रस्तयोः फलान्याह—
पाञ्चालकलिङ्गशूरसेनाः काम्बोजोडूकिरातशस्त्रवार्ताः ।
जीवन्ति च ये हुताशवृत्त्या ते पीडामुपयान्ति मेषसंस्थे ।। ३५ ।।
मेष राशि में स्थित सूर्य या चन्द्र का ग्रहण होने पर पञ्जाब, कलिङ्ग, शूरसेन, कम्बोज,
औड्रदेश, किरात, शस्त्र से जीवनयात्रा चलाने वाले और अग्नि से जीविका चलाने वालों
को पीड़ित करता है।। ३५ ।।
पाञ्चालाः पाञ्चालजनाः, कलिङ्गाः, शूरसेनाः, काम्बोजाः, उड्राः, किराता—एते सर्वे
जनाः। तथा शस्त्रवार्ताः शस्त्रवृत्तयः शस्त्रं वर्तनं येषाम्। ये च हुताशवृत्त्या अग्निवृत्त्या
च जीवन्ति सुवर्णकारादयः । ते सर्वे पीडामुपयान्ति प्राप्नुवन्ति मेषसंस्थितेऽर्के चन्द्रे वा
ग्रस्ते।।३५।।
अथ वृष आह—
गोपाः पशवोऽथ गोमिनो मनुजा ये च महत्त्वमागताः ।
पीडामुपयान्ति भास्करे ग्रस्ते शीतकरेऽथवा वृषे ।।३६ ।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA