सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

Brihat Samhita Vol 1 with Vimala Hindi Commentary

आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा

DevanagariHindipublished728 पृष्ठ

पृष्ठ 144, कुल 728 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 144

१०४ बृहत्संहिता
तथा च ब्रह्मसिद्धान्ते—
भूच्छायेन्दुं चन्द्रः सूर्य छादयति मानयोगाद्धार्द्धात् ।
विक्षेपो यद्यूनः शुक्लेतरपञ्चदश्यन्ते।। इति।।११।।
अथार्द्धच्छन्नस्य चन्द्रमसः कुण्ठविषाणता भवत्यर्द्धच्छन्नस्यार्कस्य तीक्ष्णविषाणता
भवति तत्किमेकत्वाद् ग्राहकस्येत्येतत्प्रतिपादयितुमाह—
आवरणं महदिन्दोः कुण्ठविषाणस्ततोऽर्द्धसञ्छन्नः ।
स्वल्पं रवेर्यतोऽतस्तीक्ष्णविषाणो रविर्भवति ॥१२॥
चन्द्र का आवरण ( छादक = भूच्छाया ) महान् होने के कारण अर्धग्रसित चन्द्रबिम्ब
में कुण्ठविषाण ( स्थूल शृङ्ग ) होता है एवं सूर्य का आवरण ( छादक = चन्द्रबिम्ब )
स्वल्प ( सूर्यबिम्ब से अल्प ) होने के कारण अर्धग्रसित सूर्यबिम्ब में तीक्ष्ण विषाण
( सूक्ष्म शृङ्ग ) होता है।।१२।।
इन्दोश्चन्द्रस्य महत् अतिबृहत् किञ्चिदावरणमाच्छादकः। ततस्तस्माद्धेतोरर्द्धसञ्छन्नो-
ऽर्द्धग्रस्तः कुण्ठविषाणो भग्नशृङ्गो भवति।
रवेरादित्यस्य स्वल्पमावरणम्। यतो यस्मादर्द्धसञ्छन्नो रविस्तीक्ष्णविषाणस्तीक्ष्णशृङ्गो
भवति। एतच्च भूच्छायाचन्द्रयोरेव सम्भवति। परिलेखकरणेनात्रोपपत्तिरिति। तथा चाऽऽचार्य
एव पञ्चसिद्धान्तिकायाम्—
स्वं भूच्छायामिन्दुः स्पृशत्यतः स्पृश्यते न पश्चार्द्धे ।
भानुग्रहेऽर्केमिन्दोः प्राक् प्रग्रहणं रवेर्नान्तः ।।
तथा च ब्रह्मसिद्धान्ते—
महदिन्दोरावरणं कुण्ठविषाणो यतोऽर्द्धसञ्छन्नः ।
अर्द्धच्छन्नो भानुस्तीक्ष्णविषाणस्ततोऽस्याल्पम्।। इति।।१२।।
राहुकृतमर्कचन्द्रयोर्न ग्रहणमित्येतत्प्रतिपादयितुमाह—
एवमुपरागकारणमुक्तमिदं दिव्यदृग्भिराचार्यैः ।
राहुरकारणमस्मिन्नित्युक्तः शास्त्रसद्भावः ॥१३॥
दिव्य दृष्टि वाले आचार्यों ने इस तरह उपराग ( ग्रहण ) का कारण कहा है। इसमें
राहु को कारण न मानना शास्त्रमर्यादा की रक्षा करना है।
इस प्रकार राहुकृत ग्रहण का न होना सिद्ध होता है; परन्तु पामर से लेकर महान्
ज्ञानियों तक सर्वत्र राहुकृत ग्रहण ही प्रसिद्ध है। साथ ही श्रुति-स्मृति-पुराणादि में भी
राहुकृत ग्रहण ही प्रसिद्ध है।।१३।।
एवमनेन प्रकारेणेदमुपरागकारणं ग्रहणनिमित्तं दिव्यदृग्भिराचार्यैरुक्तं दिव्यज्ञानसंयुक्ता
दृष्टियेषां ते दिव्यदृशस्तैर्दिव्यदृग्भिरुक्तं कथितम्। अस्मिन्नुपरागे राहुरकारणमनिमित्तमिति
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA