बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 1 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 138, कुल 728 में से
संदर्भ में पढ़ें९८ बृहत्संहिता
वृद्धि को प्राप्त होते हैं, लेकिन घट जाने पर उनकी हानि होती है और समान तिथि रहने
पर उनको साधारण फल प्राप्त होता है।।३१।।
शुक्ले पक्षे श्वेतमासार्द्धे सम्प्रवृद्धे सम्यक् प्रवृद्धिं गते ब्रह्मक्षत्रं वृद्धिं याति। ब्राह्मणा
द्विजाः, क्षत्रिया नृपाश्च वृद्धिं गच्छन्ति, तथा प्रजाश्च वृद्धिं यान्ति। हीने हानिरिति,
तस्मिन्नेव शुक्लपक्षे हीने क्षयं गते च ब्रह्मक्षत्रप्रजानां हानिर्भवति। तुल्यता तुल्यतायामिति ।
तुल्यतायां समत्वे न हानौ न वृद्धौ तेषां ब्रह्मक्षत्रप्रजानां तुल्यता साम्यमेव भवति। कृष्णे
सर्वं तत्फलं व्यत्ययेन, कृष्णे कृष्णपक्षे सर्वं प्रागुक्तं फलं व्यत्ययेन विपरीतेन ज्ञेयं ज्ञातव्यम्।
एतदुक्तं भवति—कृष्णपक्षे प्रवृद्धे ब्रह्मक्षत्रप्रजानां हानिर्हीने तस्मिन् पक्ष एव तेषां वृद्धिः।
समे पक्षे समत्वमिति।।३१।।
अन्यदप्याह—
यदि कुमुदमृणालहारगौरस्तिथिनियमात् क्षयमेति वर्द्धते वा।
अविकृतगतिमण्डलांशुयोगी भवति नृणां विजयाय शीतरश्मिः ॥३२॥
इति श्रीवराहमिहिरकृतौ बृहत्संहितायां
चन्द्रचारश्चतुर्थोऽध्यायः ॥४॥
यदि विकाररहित गति और विकाररहित किरण वाला चन्द्र कुमुद, मृणाल या
मुक्ताहार के समान वर्ण का होकर तिथि के अनुसार घटता-बढ़ता हो तो मनुष्यों की
विजय का सूचक होता है।।३२।।
इति 'विमला' हिन्दीटीकायां चन्द्रचाराध्यायश्चतुर्थः ॥४॥
एवंविधः शीतरश्मिश्चन्द्रो नृणां पुंसां विजयाय भवति। कीदृशो यदि कुमुदमृणा-
लहारगौरः, कुमुदं पुष्पविशेषम्, मृणालं बिसम्, हारो मुक्ताहारस्तद्वद्यदि गौरः श्वेत इत्यर्थः।
तिथिनियमात्तिथिक्रमण क्षयमेति क्षयं गच्छति। तिथिक्रमेण वा वर्द्धते वृद्धिं याति। शुक्ल-
कृष्णप्रतिपदाद्यासु तिथिषु वृद्धिक्षयौ तुल्यौ भवतः कदाचिद्दीनाधिकतेत्यर्थः। अविकृतगतिः,
अविकृता विकाररहिता गतिर्गमनं यस्य कम्पनादिदोषरहितः। अविकृतं मण्डलं बिम्बं
यस्य अविकृतैरंशुभिः किरणैर्योगः संयोगो यस्य तथाभूत इति।।३२।।
इति श्रीभट्टोत्पलविरचितायां संहिताविवृतौ
चन्द्रचारो नामाध्यायश्चतुर्थः ॥४॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA