बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 1 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 137, कुल 728 में से
संदर्भ में पढ़ेंचन्द्रचाराध्यायः ९७
च समाससंहितायाम्—
उल्काभिहतो ग्रहणे तन्नक्षत्रं नृपं हन्ति।। इति।।२८।।
अथ चन्द्रमसो वर्णलक्षणमाह—
भस्मनिभः परुषोऽरुणमूर्त्तिः शीतकरः किरणैः परिहीणः ।
श्यावतनुः स्फुटितः स्फुरणो वा क्षुड्डमरामयचौरभयाय ।।२९।।
यदि चन्द्रबिम्ब भस्म के समान रूक्ष, रक्त वर्ण, किरणों से हीन, कृष्ण वर्ण, खण्डित
या काँपता हुआ हो तो दुर्भिक्ष, कलह, रोग और चोरों का भय देने वाला होता है।।२९।।
एवंविधः शीतकरश्चन्द्रः क्षुड्डमरामयचौरभयाय भवति। क्षुद्दुर्भिक्षम्। डमरः शत्रुकलहः।
आमयो रोगः। चौरास्तस्कराः। एषां सम्बन्धि भयं भवति। कीदृशः ? भस्मनिभो भस्मवर्णः
कलुषः। परुषो रूक्षः। अरुणमूर्त्तिर्लोहितशरीरः। किरणै रश्मिभिः परिहीणो वर्जितः।
श्यावतनुः श्यामशरीरः। स्फुटितो भग्नः। स्फुरणः कम्पमान इति।।२९।।
अन्यच्छुभलक्षणमाह—
प्रालेयकुन्दकुमुदस्फटिकावदातो
यत्नादिवाऽद्रिसुतया परिमृज्य चन्द्रः ।
उच्चैः कृतो निशि भविष्यति मे शिवाय
यो दृश्यते स भविता जगतः शिवाय ।।३०।।
मानो शिव जी के लिये पार्वती जी ने साफ करके हिम, कुन्दपुष्प या स्फटिक मणि
के समान स्वच्छ अत्यन्त सुन्दर चन्द्र बनाया हो, ऐसे चन्द्र को जो मनुष्य रात्रि में देखता
है उसके लिये वह कल्याणकारी होता है अर्थात् हिम आदि के समान स्वच्छ चन्द्र को रात्रि
में जो देखता है; उसका सर्वथा मंगल होता है।।३०।।
एवंविधश्चन्द्रो यो दृश्यतेऽवलोक्यते स जगतो जनानां शिवाय श्रेयसे भविता
भविष्यतीत्यर्थः। कीदृशः ? प्रालेयकुन्दकुमुदस्फटिकावदातः, प्रालेयं हिमम्, कुन्दकुमुदे
पुष्पविशेषे शुक्ले तथा स्फटिको मणिस्र्तद्वदवदातो निर्मल इत्यर्थः। तथा अद्रिसुतया
गौर्या यत्नाद्यत्नतः परिमृज्य समन्ततो निर्मलीकृत्योच्चैः कृत इवोपरि न्यस्तः। किमर्थम्?
निशि रात्रौ मे शिवाय महेश्वराय भविष्यति प्रेयसे वेति निश्चित्य। तथा च पराशरः—
'भस्मारुणवहिताम्रपीतपाण्डुनीलरूक्षवर्णः क्षुद्वैरकरः। स्निग्धः प्रसन्नो रश्मिवान्
श्वेतः क्षेमसुभिक्षवृष्टिकारः' इति।।३०।।
अथ पक्षवृद्धौ वा हानौ वा साम्ये शुभाशुभमाह—
शुक्ले पक्षे सम्प्रवृद्धे प्रवृद्धिं ब्रह्मक्षत्रं याति वृद्धिं प्रजाश्च ।
हीने हानिस्तुल्यता तुल्यतायां कृष्णे सर्वं तत्फलं व्यत्ययेन ।। ३१ ।।
यदि शुक्ल पक्ष में कोई तिथि बढ़ जाय तो ब्राह्मण, क्षत्रिय और प्रजागण अत्यन्त
बृ० भ० प्र०-७
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA