बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 1 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 136, कुल 728 में से
संदर्भ में पढ़ें९६ बृहत्संहिता
यदि चन्द्रमा को वेधित करके बुध निकला हो तो मगध, मथुरा और वेणा नदी के
तट पर स्थित देशों के मनुष्यों को पीड़ित करता है तथा पश्चिमीय देशों में स्थित मनुष्यों
के लिए सतयुग के समान समय करता है, अर्थात् उन देशों में रहने वाले मनुष्य सब
प्रकार से सम्पन्न होते हैं।।२६।।
शशाङ्कजो बुधो यदि शशिनं चन्द्रं भित्त्वा विदार्य विनिर्गतो विनिःसृतस्तदा मगधान्
देशान् मथुरां च पीडयेत् हन्ति। तद्वासिनो जनान् विनाशयति। वेणा नाम नदी तस्या-
स्तटं तत्तीरे ये निवासिनस्तान् जना नित्यर्थः। एतानुक्तान् वर्जयित्वाऽपरत्र अन्यदेशेषु कृतं
युगं वदेत् कृतयुगाकारं ब्रूयात् तद्धर्मानुवृत्तेः।।२६।।
अथ केतुभिन्नस्याह—
क्षेमारोग्यसुभिक्षविनाशी शीतांशुः शिखिना यदि भिन्नः।
कुर्यादायुधजीविविनाशं चौराणामधिकेन च पीडाम् ॥२७॥
यदि केतु से चन्द्रमा वेधित हो तो सब प्रकार के मंगल, आरोग्य, सुभिक्ष—इनका
और शस्त्र से जीवनयात्रा चलाने वाले मनुष्यों का नाश करता है तथा चोरों को विशेषकर
पीड़ा देता है।।२७।।
शीतांशुश्चन्द्रः शिखिना केतुना यदि भिन्नो विदारितबिम्बस्तदा क्षेमारोग्यसुभिक्षविनाशी
भवति। क्षेममारोग्यं नीरुजत्वं सुभिक्षं च विनाशयति तच्छीलः। तथाऽऽयुधजीविनामायुधेन
ये जीवन्ति तेषां विनाशमुपघातं कुर्यात्। चौराणां तस्कराणामधिकेन चातिशयेन पीडां
रुजं कुर्यात्। तथा च पराशरः—
'अथ भेदेष्वसुरगुरुभिन्नः पाञ्चालमगधमद्रकुणिन्दकौलूतककैकययवनधुमाम्बष्टमार्गणाङ्ग-
नाराज्यभृङ्गिमरुकच्छोशीनरपुलिन्दपुरुषादनेपालान् सप्तमासानुपतापयतीति। अमरगुरुणा
दशमासान् गान्धारवसतिं सिन्धुवाहिकपर्वतकाश्मीरान्। क्षितिसुतभिन्नः कुरुशिबिमाल-
वत्रिगर्तकुलिन्दायोध्याधिपतीन् जयार्थिनः सह षण्मासानुपतापयतीति। अर्कसूनुसम्भेदो नृप-
विरोधामात्यभेदगणपयौधेयार्जुनयनभयायाऽनावृष्टिप्रादुर्भावाय च दशमासान्। बुधभिन्नः
सुभिक्षक्षेमवृष्टिकारः। केतोस्तद्विपर्ययः। प्रवर्द्धमानो वपुष्मानपराजितो ग्रहभिन्नोऽप्यशुभ-
फलसंहर्ता' इति।।२७।।
अथ ग्रहणकाले उल्काहतस्य चन्द्रस्य फलमाह—
उल्कया यदा शशी ग्रस्त एव हन्यते।
हन्यते तदा नृपो यस्य जन्मनि स्थितः ॥२८॥
यदि ग्रहणकालिक चन्द्र के ऊपर उल्कापात हो तो उस समय जिस राजा के जन्मनक्षत्र
में चन्द्रमा स्थित हो, उस राजा का नाश करता है।।२८।।
शशी चन्द्रः। ग्रस्तो राहुराशिगतो यदोल्कया हन्यते, तदभिमुखी उल्का याति, तदा
यस्य नृपस्य यस्य राज्ञः, जन्मनि जन्मगतः स्थितः स हन्यते तदा म्रियत इत्यर्थः। तथा
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA