बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 1 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 135, कुल 728 में से
संदर्भ में पढ़ेंचन्द्रचाराध्यायः ९५
शीतरश्मिश्चन्द्रो वाक्पतिना गुरुणा विभिन्नो विदारितबिम्बः। गान्धारान्, सौवीरकान्,
कीरान्—एतान् सर्वानिन जनान् सन्तापयेत् सम्पीड़येत्। तथा धान्यानि व्रीहीन्, शैलान्
पर्वतान्, द्रविडाधिपान् द्रविडदेशीयाधिपतीन्, द्विजांश्च ब्राह्मणान्—एतान् दश मासान् यावत्
सन्तापयेत् सम्पीड़येत्। पाकाध्यायनिर्दिष्टकालात् परत इदं ज्ञेयमिति सर्वत्र।।२३।।
अथ भौमभिन्नस्याह—
उद्युक्तान् सह वाहनैर्नरपतींस्त्रैगर्तकान् मालवान्
कौलिन्दान् गणपुङ्गवानथ शिबीनायोध्यकान् पार्थिवान्।
हन्यात् कौरवमत्स्यशुक्त्यधिपतीन् राजन्यमुख्यानपि
प्रालेयांशुमसृग्ग्रहे तनुगते षण्मासमर्यादया ॥२४॥
यदि मङ्गल से चन्द्रबिम्ब वेधित हो तो अश्व आदि वाहनों के द्वारा योद्धाओं का नाश
होता है तथा त्रिगर्त, मालवा, कौलिन्द, गणों में प्रधान, शिबि और अयोध्या में उत्पन्न जनों
एवं राजाओं का नाश करता है। इसी तरह कुरु, मत्स्य, शुक्ति—इन देशों के जनों और
राजाओं का छः महीने के अन्दर नाश करता है।।२४।।
प्रालेयांशुर्हिमश्मिश्चन्द्रोऽसृग्ग्रहे अङ्गारके तनुगते शरीरस्थे भौमभिन्न इत्यर्थः।
षण्मासमर्यादया षण्मासावधि यावदेतान् हन्यात् घातयेत्। उद्युक्तान् सह वाहनैर्नरपतीन्,
नरपतीन्नृपान्। उद्युक्तान् उद्योगस्थितान् विजिगीषून् वाहनैरश्वादिभिः सह हन्यात्। त्रैगर्तन्
जनान्, मालवान्, कौलिन्दान् जनानेव। गणपुङ्गवान् समूहप्रधानान्। अथशब्दः स्वार्थे।
अथ शिबीन् जनान्, आयोध्यकानयोध्याभवान्, तथा पार्थिवान्नृपान्—एतानपि हन्यात्। तथा
कौरवानां मत्स्यानां शुक्तीनां जनानां चाधिपतयः स्वामिनस्तानपि राजन्यमुख्यान् क्षत्रिय-
प्रधानांश्च हन्यात्।।२४।।
अथ शनैश्चरभिन्नस्याह—
यौधेयान् सचिवान् सकौरवान् प्रागीशानथ चार्जुनायनान्।
हन्यादर्कजभिन्नमण्डलः शीतांशुर्दशमासपीडया ॥२५॥
यदि शनैश्चर से चन्द्रमा वेधित हो तो दश महीने तक पीड़ित करके योद्धाओं,
मन्त्रियों, कुरुवंशियों, पूर्व दिशा में स्थित राजाओं और अर्जुनायन (पाण्डुवंशीय) जनों
का नाश करता है।।२५।।
शीतांशुश्चन्द्रोऽर्कजभिन्नमण्डलः सौरविदारितबिम्बो दशमासपीडया दशमासोपतापेनैतान्
हन्याद् घातयेत्। यौधेयान् जनान्। सचिवान् मन्त्रिणः। सकौरवान् कौरवैर्जनैः सहितान्।
प्रागीशान् पूर्वस्यां येऽधिपतयस्तानू। अथशब्दः पादपूरणे। चशब्दः समुच्चयार्थे। अर्जुनायनान्
जनानीति।।२५।।
अथ बुधभिन्नस्याह—
मगधान् मधुरां च पीडयेद्वेणायाश्च तटं शशाङ्कजः।
अपरत्र कृतं युगं वदेद्यदि भित्त्वा शशिनं विनिर्गतः ॥२६॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA