बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 1 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 128, कुल 728 में से
संदर्भ में पढ़ें८८ बृहत्संहिता
शशिनि उच्छ्रिङ्गे चोत्तरे अर्द्धोन्नते लाङ्गलमिते हलनाम तत्स्थानम्। तस्मिन् संस्थाने
तदुपजीविनां लाङ्गलोपजीविनां पीडा भवति। तथा मनुजपतीनां राज्ञां निर्निमित्तं कारणं
विना प्रीतिः स्नेहो भवति। लोके शिवं श्रेयः सुभिक्षं च भवति। तथा च वृद्धगर्गः—
यदा सोमः प्रतिपदि नौस्थायी सम्प्रदृश्यते।
उत्तरोज्ज्वलशृङ्गो वा लाङ्गली च मनोहरः॥
क्षेमं सुभिक्षमारोग्यं सर्वभूतेषु निर्दिशेत्।
राज्ञां च विजयं ब्रूयाद् वर्द्धन्ते शृङ्गिणस्तथा॥ इति॥९॥
अथ दुष्टलाङ्गलसंस्थानं सफलमाह—
दक्षिणविषाणमर्द्धोन्नतं यदा दुष्टलाङ्गलाख्यं तत्।
पाण्ड्यनरेश्वरनिधनकृदुद्योगकरं बलानां च॥१०॥
जब चन्द्र का दक्षिण शृङ्ग अर्द्धोन्नत दिखाई दे, तब 'दुष्टलाङ्गल' नाम का संस्थान
होता है। इसमें पाण्डव देश के राजा की मृत्यु होती है और यह संस्थान सेनाओं को यात्रा
में प्रवृत्त कराता है॥१०॥
दक्षिणविषाणं याम्यशृङ्गं यदाऽर्द्धोन्नतं भवति तदा दुष्टलाङ्गलं नाम तत्संस्थानम्।
तच्च पाण्ड्यनरेश्वरनिधनकृत् पाण्ड्यदेशे योऽसौ नरेश्वरो राजा तस्य निधनं मरणं करोति।
तथा बलानां सैन्यानामुद्योगकरं सेनानामुद्योगम् उद्यमं करोति यात्रायाम्। तथा च वृद्धगर्गः—
दक्षिणे च भवेत् स्थूलं हीनं शृङ्गमथोत्तरम्।
दुष्टलाङ्गलसंज्ञं तत्रज्ञाक्षयकरं स्मृतम्॥ इति॥१०॥
अथ समदण्डसंस्थानमाह—
समशशिनि सुभिक्षक्षेमवृष्टयः प्रथमदिवससदृशाः स्युः।
दण्डवदुदिते पीडा गवां नृपश्वोग्रदण्डोऽत्र॥११॥
यदि चन्द्र का शृङ्ग समान हो तो प्रथम दिन की तरह सुभिक्ष, क्षेम ( . कुशल ) और
वृष्टि होती है अर्थात् प्रतिपदा के दिन जिस तरह सुभिक्ष, क्षेम और वृष्टि होती है, उसी
तरह एक महीने तक सुभिक्ष, क्षेम और वृष्टि होती रहेगी। यदि दण्डाकार चन्द्रमा दिखाई
दे तो गौ को पीड़ा होती है और राजा बहुत कठोर दण्ड देने वाला होता है॥११॥
समशशिनि तुल्यशृङ्गे चन्द्रे। प्रथमदिवससदृशाः प्रथमं दिनं प्रतिपत्तत्सदृशास्तत्तुल्याः
सुभिक्षक्षेमवृष्टयः स्युर्भवेयुः। प्रतिपद्दिने यादृशः सुभिक्षो यादृशः क्षेमो यादृशी वृष्टिस्तादृशा
एव मासं यावत् स्युर्भवेयुः। दण्डवदुदिते दण्डाकारे। गवां पीडा भवति। तथात्रास्मिन्
संस्थाने राजा नृप उग्रदण्डस्तीक्ष्णकरो भवति। तथा च वृद्धगर्गः—
समशृङ्गो यदा दृष्टः शशी क्षेमसुभिक्षकृत्।
प्रतिपत्सदृशं तत्र वासवो वर्षते तदा॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA