बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 1 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 127, कुल 728 में से
संदर्भ में पढ़ेंचन्द्रचाराध्यायः ८७
सावित्रचित्राऽनूराधा मूलं तोयं च वैष्णवम्।
धनिष्ठा चैकपाच्चैव समभागः प्रकीर्तितः।
एतानि पञ्चदश समभागीनि मध्यक्षेत्राणि।
याम्येन्द्ररुद्रवायव्यसार्पवारुणसंज्ञिताः ।
एतानि षडर्द्धभोगीनि स्वल्पक्षेत्राणि।
नन्वाचार्येणान्यथोक्तानि तान्यन्यथा स्थितानि। उच्यते—आचार्येणातिगोलज्ञतया यष्टि-
यन्त्रेण देवदर्शनदृक्समान्युक्तानि। अथ किम्प्रमाणमध्यर्द्धभोगिनां किं वार्द्धभोगिनां किं
च समभोगिनामिति। उच्यते—चन्द्रमध्यमभुक्तिरध्यर्द्धगुणा अध्यर्द्धभोगिनां प्रमाणमर्द्धगुणा
अर्द्धभोगिनामेकगुणा समभोगिनामिति। तथा च ब्रह्मसिद्धान्ते—
केशादित्यविशाखाप्रोष्ठपदार्यम्णवैश्वदेवानि ।
षट् षड् ज्येष्ठाभरणीस्वात्यार्द्रावारुणाश्लेषाः ।।
पञ्चदशात्रानुक्तान्येकोऽभिजिदुक्तमृक्षभोगोऽन्यः ।
तन्मानं नाक्षत्रं दुरधिगमं मन्दबुद्धीनाम्।
अध्यर्द्धार्द्धसमक्षेत्राणां मध्यगतिलिप्तिकाः शशिनः।
अध्यर्द्धार्द्धैकगुणा भभोगलिप्तास्तदैक्योनाः ।।
मण्डललिप्ताः शेषा भोगोऽभिजितः ।।७।।
अथ चन्द्रमसः संस्थानानि दश भवन्ति। तद्यथा—नौर्लाङ्गलं दुष्टलाङ्गलं समो दण्डः
कार्मुकं युगं पार्श्वशय्यावर्जितं कुण्डाख्यमिति। तत्र नौसंस्थानस्य लक्षणं फलं चाह—
उन्नतमीषच्छृङ्गं नौसंस्थाने विशालता चोक्ता।
नाविकपीडा तस्मिन् भवति शिवं सर्वलोकस्य ।।८।।
चन्द्र का शृङ्ग कुछ उन्नत होकर जब नाव की तरह विशालता को प्राप्त होता है तो
‘नौ’ नाम का संस्थान होता है। इसमें नाविक लोगों को पीड़ा और अन्य सबों का शुभ होता
है।।९।।
ईषच्छृङ्गम्। ईषत्किञ्चिदुन्नतमुच्चं शृङ्गं यस्य। तथा विशालता विस्तीर्णता च भवति।
तन्नौसंस्थानम्। तस्मिन्नौसंस्थाने नाविकानां नौकर्णधारिणां पीडोक्ता कथिता। तथा च सर्व-
लोकस्य समस्तजनस्य च शिवं श्रेयो भवति।।८।।
अथ लाङ्गलसंस्थानं सफलमाह—
अर्द्धोन्नते च लाङ्गलमिति पीडा तदुपजीविनां तस्मिन्।
प्रीतिश्च निर्निमित्तं मनुजपतीनां सुभिक्षं च ।।९।।
यदि चन्द्र का शृङ्ग आधा उन्नत हो तो ‘लाङ्गल’ संस्थान होता है। इसमें हल से
जीवनयात्रा चलाने वाले को पीड़ा होती है। राजाओं में विना कारण स्नेह होता है और
सुभिक्ष होता है।।९।।