सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

Brihat Samhita Vol 1 with Vimala Hindi Commentary

आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा

DevanagariHindipublished728 पृष्ठ

पृष्ठ 126, कुल 728 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 126

८६ बृहत्संहिता
अथ चन्द्रमसो नक्षत्रयोगमाह—
षडनागतानि पौष्णाद् द्वादश रौद्राच्च मध्ययोगीनि।
ज्येष्ठाद्यानि नवर्क्षाण्युडुपतिनातीत्य युज्यन्ते ॥७॥
रेवती से छः नक्षत्र ( रेवती, अश्विनी, भरणी, कृत्तिका, रोहिणी ) अनागत ( अप्राप्त )
होकर चन्द्र से मिलते हैं। आर्द्रा से बारह नक्षत्र ( आर्द्रा, पुनर्वसु, पुष्य, आश्लेषा, मघा,
पूर्वाफाल्गुनी, उत्तराफाल्गुनी, हस्त, चित्रा, स्वाती, विशाखा, अनुराधा ) मध्यसंयोगी होकर
चन्द्रमा से मिलते हैं और ज्येष्ठा से नव नक्षत्र ( ज्येष्ठा, मूल, पूर्वाषाढा, उत्तराषाढा, श्रवण,
धनिष्ठा, शतभिषा, पूर्वाभाद्रपदा, उत्तराभाद्रपदा ) अतिक्रान्त ( प्राप्त ) होकर चन्द्रमा से
मिलते हैं। इसका आशय यह है कि जब चन्द्र उत्तराभाद्रपदा में जाता है तो उसी समय
चन्द्र का रेवती नक्षत्र से संयोग हो जाता है। इसी तरह रेवती में जाने पर अश्विनी से,
अश्विनी में जाने पर भरणी से, भरणी में जाने पर कृत्तिका से, कृत्तिका में जाने पर रोहिणी
से और रोहिणी में जाने पर मृगशिर से संयोग हो जाता है। आर्द्रा आदि बारह नक्षत्रों में से
प्रत्येक नक्षत्रविभाग के बीच में चन्द्र के जाने से संयोग होता है। ज्येष्ठा से नव नक्षत्रों में
प्रत्येक नक्षत्र के अगले नक्षत्र में जाने पर ही चन्द्रमा पिछले नक्षत्र से संयोग कर लेता है।
जैसे—मूल में जाने पर ज्येष्ठा से, पूर्वाषाढा में जाने पर मूल इत्यादि से चन्द्र का संयोग
हो जाता है। इन्हीं नक्षत्रों को गर्ग आदि आचार्य अर्द्धभोगी, अध्यर्द्धभोगी और समभोगी
नाम से सम्बोधित करते हैं॥७॥
पौष्णं रेवती तस्मात्प्रभृति षट् नक्षत्राणि रेवत्यश्विनीभरणीकृत्तिकारोहिणीमृगशिराश्चे-
त्येतानि षट् नक्षत्राणि षट्संख्यानि ऋक्षाणि। उडुपतिना चन्द्रेण सहानागतान्यप्राप्तानि।
युज्यन्ते संयोगं यान्ति। यथोत्तरभाद्रपदस्थस्य चन्द्रमसो रैवत्या सह संयोगो दृश्यते। रेवती-
संस्थितस्य अश्विन्या सहैवमन्येषाम्। रौद्रमार्द्रा तस्मात्प्रभृति द्वादशनक्षत्राणि। आर्द्रापुनर्वसु-
तिष्याश्लेषामघापूर्वाफाल्गुन्युत्तराफाल्गुनीहस्तचित्रास्वातीविशाखानुराधा इति। एतान्युडुपतिना
मध्ययोगीनि युज्यन्ते। चन्द्रमा यत्र काले एषां मध्यप्राप्तो भवति। अर्द्धभोगं भुक्त इत्यर्थः।
यथा आर्द्रायां स्थितः सन् चन्द्र आर्द्राया संह संयोगं याति, एवमन्येषामपि ज्येष्ठाद्यानि
नवर्क्षाणि। ज्येष्ठाद्यानि ज्येष्ठात्प्रभृति नवनक्षत्राणि ज्येष्ठामूलपूर्वाषाढोत्तराषाढश्रवणधनिष्ठा-
शतभिषकपूर्वभाद्रपदोत्तराभाद्रपदेत्येतान्युडुपतिना चन्द्रेणातीत्यातिक्रम्य युज्यन्ते। यथा मूल-
स्थस्य चन्द्रमसो ज्येष्ठया सह संयोगो दृश्यते पूर्वाषाढास्थस्य मूलेनैवमन्येषामपि। एत-
दुक्तं भवति—गर्गादिभिः कानिचिन्नक्षत्राण्यर्द्धभोगीन्युक्तानि, कानिचिदध्यर्द्धभोगीनि, कानि-
चित्समभोगीनि। यान्यर्द्धभोगीनि तान्यतीत्य युज्यन्ते। यान्यध्यर्द्धभोगीनि तान्येवानागतानि।
यानि समभोगीनि तानि मध्यभोगीनि युज्यन्ते। तथा च गर्गः—
उत्तराश्च तथादित्यं विशाखा चैव रोहिणी।
एतानि षडध्यर्द्धभोगीनि महाक्षेत्राणि।
मघाश्विकृतिकासोमतिष्यपित्र्यभगाह्वयाः। ।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA