बृहत्संहिता (आचार्य वराहमिहिर - स्थापत्य, खगोल, मौसम व जल विज्ञान)

बृहत्संहितायाम्
उदीची
रोग | अहि | मुख्य | भल्लाट | सोम | भुजङ्ग | अदिति | दिति | अग्नि, शिखी
पापयक्ष्मा | रुद्र | आपः | पर्जन्य
शोष | राजयक्ष्मा | पृथिवीधर | आपवत्स | जयन्त
असुर | इन्द्र
प्रतीची | वरुण | मित्र | ब्रह्मा | अर्यमा | सूर्य | प्राची
कुसुमदन्त | सत्य
सुग्रीव | इन्द्र | विवस्वान् | सविता | भृश
दौवारिक | जय | सावित्र | अन्तरिक्ष
पितृ | मृग | भृङ्गराज | गन्धर्व | यम | बृहत्क्षत | वितथ | पूषन् | अनिल
दक्षिणा
आपस्तथापवत्सः पर्जन्योऽग्निर्दितिश्च वर्गोऽयम् ।
एवं कोणे कोणे पदिकाः स्युः पञ्च पञ्च सुराः ॥४९॥
बाह्या द्विपदाः शेषास्ते विबुधा विंशतिः समाख्याताः ।
शेषाश्चत्वारोऽन्ये त्रिपदा दिक्श्वर्यमाद्यास्ते ॥५०॥

Adh. LIII. Sl. 51-54.] त्रिपञ्चाशोऽध्यायः 437
each power over two squares. The remaining 4 deities
headed by Aryaman have jurisdiction over three squares
each in the four quarters.
So in each corner there are five deities ruling over single
squares. Savita, Savitra, Anila, Antariksha and Pushan in the
South-east; Vibudhadhipathi, Jaya, Dauvarika, Pitru and Mriga
in South-west; and Rajayakshma, Rudra, Papayakshma, Roga and
Ahi in North-west. Twenty deities exercise authority over two
squares each; in the east, Jayanta, Indra, Surya, Satya and
Bhrisa; in the south Vitatha, Brihatkshata, Yama, Gandharva
and Bhringaraja; in the west, Sugriva, Kusumadanta, Ambu-
pati, Asura and Sosha; and in the north, Mukhya, Bhallata,
Soma, Bhujaga and Aditi. The remaining four, viz., Aryaman,
Vivasvan, Mitra and Prithvidhara in the four quarters beginning
with the east (with reference to Brahman) preside over three
squares each.
पूर्वोत्तरदिङ्‌मूर्धा पुरुषोऽयमवाङ्मुखोऽस्य शिरसि शिखी ।
आपो मुखे स्तनेऽस्यार्यमा ह्युरस्यापवत्सश्च ॥५१॥
पर्जन्याद्या बाह्या दृक्छ्रवणोरःस्थलांसगा देवाः ।
सत्याद्याः पञ्च भुजे हस्ते सविता च सावित्रः ॥५२॥
वितथो बृहतक्षतयुतः पार्श्वे जठरे स्थितो विवस्वांश्च ।
ऊरू जानु च जङ्घे स्फिगिति यमाद्यैः परिगृहीताः ॥५३॥
एते दक्षिणपार्श्वे स्थानेष्वेवं च वामपार्श्वस्थाः ।
मेढे शक्रजयन्तौ हृदये ब्रह्मा पिताऽङ्घ्रिगतः ॥५४॥
Slokas 51-54.—This House-God has his head
turned towards the north-east and face hung down.
Agni is situated on his head; Apa, on the face; Aryaman,
on the breast; Apavatsa, on the chest; Parjanya, Jayanta,
Indra and Surya of outer compartments, on the eye, ear,
chest and shoulder respectively; Satya, Bhrisa, Anta-
riksha, Anila and Pushan, on the arm; Savita and

438 बृहत्संहितायाम् [Adh. LIII. Sl. 55-56.
Savitra on the hand ; Vitatha and Brihatkshata, on the
side ; Vivasvan, on the stomach ; Yama, Gandharva,
Bhringaraja and Mriga on the thigh, knee, shank and
buttock respectively. The above deities are situated in
the parts on the right side of the House-God. Simi-
larly, there are deities on the left side, i. e., Prithvidhara,
on the left breast ; Diti, on the left eye ; Aditi, on the
left ear ; Bhujaga on the left side of the chest ; Soma,
on the left shoulder ; Bhallata, Mukhya, Ahi, Roga and
Papayakshma, on the left arm ; Rudra and Rajayakshma,
on the left hand ; Sosha and Asura, on the left side ;
Varuna, on the left thigh ; Kusumadanta, on the left knee;
Sugriva, on the left shank ; Dauvarika, on the left
buttock ; Sakra and Jayanta, on the genital organ ;
Brahman, on the heart, and Pita, on the foot.
अष्टाष्टकपदमथवा कृत्वा रेखाश्च कोणगास्तिर्यक् ।
ब्रह्मा चतुष्पदोऽस्मिन्नर्धपदा ब्रह्मकोणस्थाः ॥५५॥
अष्टौ च बहिष्कोणेष्वर्धपदास्तदुभयस्थिताः सार्धाः ।
उक्तेभ्यो ये शेषास्ते द्विपदा विंशतिस्ते हि ॥५६॥
Slokas 55-56.—Or, drawing nine lines across and
nine vertically and thus getting 64 squares, diagonals
should be drawn from corner to corner. Of this area,
Brahman rules over the central four squares ; and the
eight deities situated along the diagonals in the corners
near him over half a square (viz., Apa, Apavatsa, Savita,
Savitra, Vibudhadhipati, Jayanta, Rajayakshma and
Rudra) ; in the outer corners, Sikhi, Antariksha, Anila,
Mriga, Pitru. Papayakshma, Roga and Diti, over half
a square ; those that are on both sides of these, over
one and a half squares (Parjanya, Bhrisa, Bhringa-
raja, Dauvarika, Sosha and Nagadhipathi, i. e., Ahi) ;
and the remaining twenty, over two squares.

Adh. LIII. Sl. 57.] त्रिपञ्चाशोऽध्यायः 439
Though the author speaks of only quadrangular houses here,
elsewhere, he speaks of hexangular, octangular, circular, etc.
houses).
[चित्र विवरण / Diagram Details:
Directions: NORTH (Top), EAST (Right), SOUTH (Bottom), WEST (Left)
Outer / Inner Cells:
ROGA / PAPAYAKSHMA, AHI, MUKHYA, BHALLATA, SOMA, BHUJAGA, ADITI, DITI / SIKHI,
PARJANYA, JAYANTA, INDRA, SURYA, SATHYA, BRISA, ANTARIKSHA / ANILA,
PUSHAN, VITATHA, BRIHATKSHATA, YAMA, GANDHARVA, BHRINGARAJA, PITRU / MRIGA,
DAUVARIKA, SUGRIVA, KUSUMADANTA, VARUNA, ASURA, SOSHA,
Diagonals / Inner Deities: RUDRA / RAJAYAKSHMA, APAHA / APAVATSA, SAVITA / SAVITRA, JAYANTA / INDRA,
Inner Ring: PRITHVIDHARA, ARYAMAN, VIVASWAN, MITRA,
Center: ब्रह्मा / BRAHMA]
सम्पाता वंशानां मध्यानि समानि यानि च पदानाम् ।
मर्माणि तानि विन्द्यान्न तानि परिपीडयेत्प्राज्ञः ॥५७॥
Sloka 57.—The meeting points of the longer dia-
gonals and the exact middle points of the squares should
be considered as the vulnerable points which a wise man
ought not to hurt.
Utpala seems to have written a work on architecture; for he
says:
तथा चास्मदीयवास्तुविद्यायाम् ।
रोगाद्वायुं नयेत्सूत्रं पितृतोऽथ हुताशनम् ।
एतत्सूत्रद्वयं प्रोक्तं मुनिभिर्वंशसंज्ञितम् ॥

440 बृहत्संहितायाम् [Adh. LIII. Sl. 58-62.
वितथाच्छोषकं चाम्यदद्भृशं मुख्यस्तथा नयेत् ।
जयन्ताद्भृङ्गराजाह्वयं सुग्रीवमदितेस्तथा ॥
एतच्चतुष्टयं प्रोक्तं रज्जुसंज्ञं मनीषिभिः ।
तान्यशुचिभाण्डकीलस्तम्भाद्यैः पीडितानि शल्यैश्च ।
गृहभर्तुस्तत्तुल्ये पीडामङ्गे प्रयच्छन्ति ॥५८॥
Sloka 58.—If the above vulnerable points be hurt by
impure materials, nails, pillars, pegs, etc., they would
give trouble to the owner of the house in the correspond-
ing limbs of his body.
कण्डूयते यदङ्गं गृहभर्तुर्यत्र वाऽमराहुत्याम् ।
अशुभं भवेन्निमित्तं विकृतेर्वाग्नेः सशल्यं तत् ॥५९॥
Sloka 59.—If, at the time of a query, the house-
owner scratches a limb, there will be some hurt in the
corresponding part of the house. Or at the time of fire-
worship, if there is any evil omen or unnatural behaviour
of the fire in any particular aspect of it, the correspond-
ing limb of the House-God will be faulty through a nail
or peg.
धनहानिर्दारुमये पशुपीड़ा रुम्भयानि चास्थिकृते ।
[लोहमये शस्त्रमयं कपालकेशेषु मृत्युः स्यात् ॥६०॥
अङ्गारे स्तेनभयं भस्मनि च विनिर्देशेत्सदाऽग्निभयम् ।
शल्यं हि मर्मसंस्थं सुवर्णरजतादृतेऽत्यशुभम् ॥६१॥
मर्मण्यमर्मगो वा निरुणद्ध्यार्थागमं तुषसमूहः ।]
अपि नागदन्तको मर्मसंस्थितो दोषकृद्भवति ॥६२॥
. Slokas 60-62.—If the thorn is wooden, the owne
will sustain loss of wealth; if it is made of bone, the
will be trouble to his cattle and danger from disease
[if it be of metal, there will be danger from weapor

Adh. LIII. Sl. 63-66.] त्रिपञ्चाशोऽध्यायः 441
and if it be skulls or hair, there will be death. If it be char-
coal, there is danger from thieves; if it be ashes, there
will be constant risk from fire. The dart, unless it be of
gold or silver, will prove disastrous on a vulnerable point.
A heap of husk or chaff whether found in a vulnerable
spot or any other, retards the acquisition of wealth;]
even an ivory peg situated in a vulnerable part will lead
to misery.
The portion in square brackets is omitted in some editions.
रोगाद्वायुं पितृतो हुताशनं शोषसूत्रमपि वितथात् ।
मुख्याद्भृशं जयन्ताच्च भृङ्गमदितेश्च सुग्रीवम् ॥६३॥
तत्सम्पाता नव ये तान्यतिमर्माणि सम्प्रदिष्टानि ।
यश्च पदस्याष्टांशस्तत् प्रोक्तं मर्मपरिमाणम् ॥६४॥
Slokas 63-64.—The nine points of intersection of
the lines connecting Roga and Anila, Pitru and Anila,
Sosha and Vitatha, Mukhya and Bhrisa, Jayanta and
Bhringa, and Aditi and Sugriva are considered to be the
most vulnerable parts. The measure of the vulnerable
part is an eighth part of a square.
पदहस्तसंख्यया सम्मितानि वंशोऽङ्गुलानि विस्तीर्णः ।
वंशव्यासोऽध्यर्धः शिराप्रमाणं विनिर्दिष्टम् ॥६५॥
Sloka 65.—A diagonal has in breadth as many
digits as each square numbers cubits. The breadth of
a line (running east to west and north to south) is one
and a half times that of the diagonals.
सुखमिच्छन् ब्रह्माणं यत्नाद्रक्षेद्गृही गृहान्तःस्थम् ।
उच्छिष्टाद्युपघाताद्गृहपतिरुत्तप्यते तस्मिन् ॥६६॥
Sloka 66.—A house-owner wishing for happiness
should carefully guard Brahman situated in the middle of
बृ. सं. 56

442 बृहत्संहितायाम् [Adh. LIII. Sl. 67-70.
the house. By hurting him through remnants of food
and the like. he will come to grief.
दक्षिणभुजेन हीने वास्तुनरेऽर्थक्षयोऽङ्गनादोषाः ।
वामेऽर्थधान्यहानिः शिरसि गुणैर्हीयते सर्वैः ॥६७॥
स्त्रीदोषाः सुतमरणं प्रेष्यत्वं चापि चरणवैकल्ये ।
अविकलपुरुषे वसतां मानार्थयुतानि सौख्यानि ॥६८॥
Slokas 67-68. — When the House-God is bereft of
the right-arm, there will be loss of wealth and misery
through women ; when of the left arm, loss of money
and corn ; when of the head, loss of all virtues ; when of
the feet, misery from women, death of sons and servi-
tude ; when the God is endowed with all limbs intact,
the inmates of the house will be blessed with happiness
mingled with honour and wealth.
गृहनगरग्रामेषु च सर्वत्रैवं प्रतिष्ठिता देवाः ।
तेषु च यथानुरूपं वर्णा विप्रादयो वास्याः ॥६९॥
Sloka 69.—In the same manner are deities situated
in the different parts of houses, towns and villages. To
Brahmins and others in the above, proper divisions of
these should be allotted.
In these also, vulnerable points should be kept clean.
वासगृहाणि च विन्द्याद्विप्रादीनामुदग्दिगाद्यानि ।
विशतां च यथा भवनं भवन्ति तान्येव दक्षिणतः ॥७०॥
Sloka 70.—The dwellings of Brahmins, etc., should
be located in the north, etc. The houses are to be con-
structed in such a way that when we enter the court-yard
the houses lie to our right, i. e., if a house faces the east,
the entrance to its court-yard must face the north ; if the
south, the east ; if the west, the south ; and if the north,
the west.

Adh. LIII. Sl. 71-75.] त्रिपञ्चाशोऽध्यायः 443
नवगुणसूत्रविभक्तान्यष्टगुणेनाथवा चतुःषष्टेः ।
द्वाराणि यानि तेषामनलादीनां फलोपनयः ॥७१॥
Sloka 71.—The following are the effects of the
doors at Sikhi, etc., whether in the plan of 81 compart-
ments or of 64.
अनिलभयं स्त्रीजननं प्रभूतधनता नरेन्द्रवाल्लभ्यम् ।
क्रोधपरतानृतत्वं क्रौर्यं चौर्यं च पूर्वेण ॥७२॥
Sloka 72.—If the door is at Agni, Parjanya, etc., to
Anila on the east, the effects in order are danger from
wind, birth of daughters, immense wealth, royal favour,
hot temper, uttering falsehood, cruelty and theft.
अल्पसुतत्वं प्रैष्यं नीचत्वं भक्ष्यपानसुतवृद्धिः ।
रौद्रं कृतघ्नमधनं सुतवीर्यघ्नं च याम्येन ॥७३॥
Sloka 73.—If the door is at Anila, etc., up to Pitru
on the south, the effects in order are few children,
slavery, low life, increase of food, drink and children,
honour, ingratitude, penury, destruction of sons and power.
सुतपीडा रिपुवृद्धिर्न सुतधनाप्तिः सुतार्थफलसम्पत् ।
धनसम्पन्नृपतिभयं धनक्षयो रोग इत्यपरे ॥७४॥
Sloka 74.—On the west, they are in order, son's
suffering; increase of enemies; no acquisition of wealth
or sons; the prosperity of sons and wealth; increase of
money; trouble from King; loss of money; and ill
health.
वधबन्धो रिपुवृद्धिः सुतधनलाभः समस्तगुणसम्पत् ।
पुत्रधनाप्तिर्वैरं सुतेन दोषाः स्त्रिया नैःस्वम् ॥७५॥
Sloka 75.—On the north, they are death or capti-
vity, increase of enemies, acquisition of wealth and sons,

444 बृहत्संहितायाम् {Adh. LIII. Sl. 76.
possession of all virtues, getting sons and wealth, en-
mity with one's own son, faults in wife and poverty.
In other Sasrtras, eight presiding deities are spoken of. Each
has his own asterism. Similarly, the 32 doors also have their
stars. By the agreement of the Moon and the stars, houses and
doors are to be constructed. The 8 Vastunaras with their stars
and deities are:
रिक्तो ध्वजश्च ध्वाङ्क्षश्च सिंहः श्वा वृषभस्तथा ।
वानरो भद्र इत्यष्टौ ज्ञेया वास्तुनरा बुधैः ॥
रिक्ते सूर्यस्तथाश्लेषा ध्वजे सोमश्च कृत्तिका ।
ध्वाङ्क्षे राहुश्च भरणी सिंहे भौमस्तथा मघाः ॥
बुधः शुनि धनिष्ठा च वृषे जीवश्च रोहिणी ।
भद्रे तु श्रवणः सौरः कपौ शुक्रश्च फाल्गुनी ॥
चन्द्रतारानुकूल्येन कारयेत विचक्षणः ।
विभुर्नश्यति रिक्तेन ध्वजेन विपुलाः श्रियः ॥
ध्वाङ्क्षेण नित्यमुद्वेगः सिंहेन जितशत्रुता ।
अस्थैर्यं सारमेये स्याद्वृषे परितपो ध्रुवः ॥
कपिना चापल स्त्रीणां नित्यं भद्रेण निर्वृतिः ।
The following Slokas give the asterisms of the doors :—
कृत्तिका भगमैन्द्रं च विशाखा च पुनर्वसुः ।
तिष्यो हस्तस्तथार्द्रा च क्रमात्पूर्वेषु निर्दिशेत् ॥
चित्रा विशाखा पौष्णं च नैऋतं यमदैवतम् ।
वैश्वदेवाश्विन मैत्र क्रमाद्दक्षिणसंश्रितम् ॥
पित्र्यं प्रोष्ठपदायेशणमषाढं च द्विदैवतम् ।
वारुणाश्विनसावित्रं क्रमात्पश्चिमसंश्रितम् ॥
स्वात्याश्लेषाभिजित्सौरं वैष्णवं वासवं तथा ।
याम्यं ब्राह्मं क्रमात्सौम्यद्वारेषु च विनिर्दिशेत् ॥
मार्गतरुकोणकूपस्तम्भभ्रमविद्धमशुभदं द्वारम् ।
उच्छ्रायाद्द्विगुणमितां त्यक्त्वा भूमिं न दोषाय ॥७६॥
Sloka 76.—A door being pierced by a road, tree,
corner, well, pillar or water-sluice, is inauspicious, but on

Adh. LIII. Sl. 77-81.] त्रिपञ्चाशोऽध्यायः 445
its being removed to a distance equal to twice its height,
it will not do any harm.
तथा च गर्गः
द्वारोच्छ्रयाद्द्विगुणितां त्यक्त्वा भूमिं बहिःस्थितः ।
न दोषाय भवेद्वेधो गृहस्य गृहिणोऽथवा ॥
रथ्याविद्धं द्वारं नाशाय कुमारदोषदं तरुणा ।
पङ्कद्वारे शोको व्ययोऽम्बुनिःस्राविणि प्रोक्तः ॥७७॥
कूपेनापस्सारो भवति विनाशश्च देवताविद्धे ।
स्तम्भेन स्त्रीदोषाः कुलनाशो ब्रह्मणोऽभिमुखे ॥७८॥
Slokas 77-78.—A door hurt 'by a road augurs the
death of the owner ; one by a tree, trouble to children ;
one by mire, grief ; one by a runnel, expenses of money ;
one by a well, epilepsy ; by an idol of God, death of the
owner ; by a pillar, frailty of women ; and one facing
Brahman, leads to the destruction of the family.
उन्मादः स्वयमुद्घाटितेऽथ पिहिते स्वयं कुलविनाशः ।
मानाधिके नृपभयं दस्युभयं व्यसनमेव नीचे च ॥ ७९॥
द्वारं द्वारस्योपरि यत्तन्न शिवाय सङ्कटं यच्च ।
आव्यात्तं क्षुद्भयदं कुब्जं कुलनाशनं भवति ॥८०॥
पीडाकरमतिपीडितमन्तर्विनतं भवेदभावाय ।
बाह्यविनते प्रवासो दिग्भ्रान्ते दस्युभिः पीडा ॥८१॥
Slokas 79-81.—A door which opens by itself, pro-
duces lunacy ; one that closes of its own accord, ruin of
the family ; a door, which is too big, causes fear from the
king ; a low one indicates trouble from robbers and
misery ; one above another and one too narrow are not
auspicious ; one that is too broad leads to famine ; a bent
door brings about the annihilation of the family; one

446 बृहत्संहितायाम् [Adh. LIII. Sl. 82-85.
that is pressed hard by the upper block causes trouble to
the owner; one bent inwards augurs the death of the
master; one bent outwards, absence from home; one
standing awry in regard to its quarter, trouble from robbers.
मूलद्वारं नान्यैर्द्वारैरभिसन्दधीत रूपर्द्ध्या ।
घटफलपत्रप्रमथादिभिश्च तन्मङ्गलैश्चिनुयात् ॥८२॥
Sloka 82.—The principal door ought not to be out-
done by others through superior structure and design. The
former must be embellished with auspicious objects such
as water-pots, fruits, foliage and images of Siva's attend-
ants.
ऐशान्यादिषु कोणेषु संस्थिता बाह्यतो गृहस्यैताः ।
चरकी विदारिनामाऽथ पूतना राक्षसी चेति ॥८३॥
पुरभवनग्रामाणां ये कोणास्तेषु निवसतं दोषाः ।
श्वपचादयोऽन्त्यजात्यास्तेष्वेव विवृद्धिमायान्ति ॥८४॥
Sloka 83.—In the outer-corners beginning with the
north-east of a house are Charakee, Vidari, Putana and
Rakshasee. Those who dwell in the corners of cities,
houses or villages come to grief, whereas the outcastes,
such as those that eat dog's meat flourish there.
कोणेष्वार्योक्ता एव ।
ऐशान्यां चरकी प्रोक्ता स्कन्दः प्राग्भागसंस्थितः ।
हौताशम्यां विदारी च याम्यां चैवार्यमा स्थितः ॥
पूतना नैर्ऋते ज्ञेया जम्बुकः पश्चिमे स्थितः ।
राक्षसी चानिले कोणे पिर्किपिञ्जस्तथोत्तरे ॥
याम्यादिष्वशुभफला जातास्तरवः प्रदक्षिणेनैते ।
उदगादिषु प्रशस्ताः प्लक्षवटोडुम्बराश्वत्थाः ॥८५॥
Sloka 85.—The trees Peepul, Banyan, Indian fig and
Aswattha are of untoward effects in the four corners be-

Adh. LIII. Sl. 86-88.] त्रिपञ्चाशोऽध्यायः 447
ginning with the south in order ; while, in the directions
begining with the north, they are favourable.
तथा च गर्गः
वर्जयेत्पूर्वतोऽश्वत्थं प्लक्षं दक्षिणतस्तथा ।
न्यग्रोधं पश्चिमे भागे उत्तरे चाप्युदुम्बरम् ॥
अश्वत्थे तु भयं ब्रूयात् प्लक्षे ब्रूयात्पराभवम् ।
न्यग्रोधे राजतः पीडा नेत्रामयमुदुम्बरे ॥
वटः पुरस्ताद्वन्ध्यः स्याद्दक्षिणे चाप्युदुम्बरः ।
अश्वत्थः पश्चिमे भागे प्लक्षस्तूत्तरतो भवेत् ॥
आसन्नाः कण्टकिनो रिपुभयदाः क्षीरिणोऽर्थनाशाय ।
फलिनः प्रजाक्षयकरा दारूण्यपि वर्जयेदेषाम् ॥८६॥
छिन्द्याद्यदि न तरूंस्तान् तदन्तरे पूजितान् वपेदन्यान् ।
पुन्नागाशोकारिष्टबकुलपनसान् शमीशालौ ॥८७॥
Slokas 86-87.—Thorny trees near the houses cause
threat of enemies ; milky ones lead to the destruction of
wealth ; those laden with fruits, to the loss of children ;
even the timber of these trees should be avoided in the
construction of houses. If such trees are not cut down,
worshippable ones such as Punnaga, Asoka, Arishta,
Bakula, Jack, Samee and Sala are to be planted amidst
them.
शस्तौषधिद्रुमलता मधुरा सुगन्धा
स्निग्धा समा न सुषिरा च महीं नराणाम् ।
अप्यध्वनि श्रमविनोदमुपागतानां
धत्ते श्रियं किमुत शाश्वतमन्दिरेषु ॥८८॥
Sloka 88.—A ground that is soft, even, of sweet
odour and taste, and abounding in commendable herbs,
trees and creepers, and not hollow inside, confers pros-
perity even on those persons who take rest on it from the

448 बृहत्संहितायाम् [Adh. LI. Sl. 89-92.
fatigue of a journey ; how much more then on those who
have a permanent home on it ?
सचिवालयेऽर्थनाशो धूर्त्तगृहे सुतवधः समीपस्थे ।
उद्वेगो देवकुले चतुष्पथे भवति चाकीर्त्तिः ॥८९॥
चैत्ये भयं ग्रहकृतं वल्मीकश्वभ्रसङ्कुले विपदः ।
गर्त्तायां तु पिपासा कूर्माकारे धनविनाशः ॥९०॥
Slokas 89-90.—If a minister's house is nearby, there
will be loss of wealth ; if a rogue's (or gambler's) house,
death of a son; if a temple, mental affliction; if a cross-way,
ill repute ; if a holy tree, danger from planetary influences;
if a house is filled with ant hills or holes, calamities; if a
chasm is nearby, thirst ; and if the ground is in the shape
of a tortoise, loss of money.
उदगादिप्लवमिष्टं विप्रादीनां प्रदक्षिणेनैव ।
विप्रः सर्वत्र वसेदनुवर्णमथेष्टमन्येषाम् ॥९१॥
Sloka 91.—If there is a slope towards the north, the
ground is auspicious for Brahmins ; one towards the east,
for Kshatriyas ; one towards the south, for Vaisyas ; one
towards the west, for Sudras. Others hold that Brahmins
may dwell in any directon, and others according to their
rank ; i.e., Kshatriyas in ground inclined towards the east,
south or west ; Vaisyas towards south or west ; Sudras
towards the west alone.
गृहमध्ये हस्तमितं खात्वा परिपूरितं पुनः श्वभ्रम् ।
यन्न्यूनमनिष्टं तत्समे समं धन्यमधिकं यत् ॥९२॥
Sloka 92.—In the centre of the house-site, dig a pit,
one cubit in diameter and depth. If, on fiilling it with
the same earth, the pit is insufficiently filled, it is harmful;

Adh. LIII. Sl. 93-95.] त्रिपञ्चाशोऽध्यायः 449
if just filled, moderate; and if the earth is more than
sufficient, it brings fortune.
श्वभ्रमथवाऽम्बुपूर्णं पदशतमित्वा गतस्य यदि नोनम् ।
तद्धन्यं यच्च भवेत्पलान्यपामाढकं चतुःषष्टिः ॥९३॥
Sloka 93.—Or, fill the same pit with water and then
walking a hundred steps, come back. If the water in the
pit has not diminished, it is blest; similarly when an
Adhaka of earth dug out weighs 64 palas.
आमे वा मृत्पात्रे श्वभ्रस्थे दीपवर्तिरभ्यधिकम् ।
ज्वलति दिशि यस्य शस्ता सा भूमितस्य वर्णस्य ॥९४॥
Sloka 94.—Or, place lamps inside unbaked earthen
pots in the four quarters (within the pit). That quarter
of the site in which the lamp burns longest is auspicious
for the particular caste.
श्वभ्रोषितं न कुसुमं यस्य प्रम्लायतेऽनुवर्णसमम् ।
तत्तस्य भवति शुभदं यस्य च यस्मिन् मनो रमते ॥९५॥
Sloka 95.—Place flowers of the four colours assigned
to the castes in the pit at night and observe them on the
next day. That caste whose flower does not fade there,
will flourish on the site; so also where one's mind feels
happy.
तथा चात्र गर्गः
या यस्य राशिता भूमेर्भवेत्तु गृहकर्मणि ।
तस्यां श्वभ्रं खनेन्मध्ये हस्तमात्रं समन्ततः ॥
तच्छ्वभ्रं पूरयेत्तेन पांसुना सुविचक्षणः ।
वर्धमाने च वृद्धिः स्याद्धीयमाने विगर्हिता ॥
साम्ये साम्यं विनिर्दिष्टमथवाऽप्यद्भिचारणम् ।
पूरयित्वाऽथवा श्वभ्रं मृद्भिः क्रमशतं व्रजेत् ॥
पूर्णं स्यादागमं यावत् सा भूमिस्तु प्रशस्यते ।

450 बृहत्संहितायाम् [Adh. Sl. LIII. 96-99.
बस्मिन् वा धारयेच्छुभ्रे चित्रं माल्यमनुक्रमात् ॥
यच्चिरानम्लायते माल्यं तद्वर्णं तत्र चावसेत् ।
आमे वा मृन्मये पात्रे दीपवर्तिचतुष्टयम् ॥
यस्यां दिशि प्रज्वलात चिरं तस्यैव सा शुभा ।
सितरक्तपीतकृष्णा विप्रादीनां प्रशस्यते भूमिः ।
गन्धश्च भवति यस्यां घृतरुधिरान्नाद्यमद्यसमः ॥९६॥
कुशयुक्ता शरबहुला दूर्वाकाशावृता क्रमेण मही ।
ह्यनुवर्णं वृद्धिकरी मधुरकषायाम्लकटुका च ॥९७॥
Slokas 96-97.—A soil that is white is good for
Brahmins ; one red, for Kshatriyas ; yellow, for Vaisyas ;
and black, for Sudras. If it smells like ghee, blood, food
and liquor, it is good for the four classes taken in order.
Similarly it is auspicious for these classes in their order
if it is covered with holy grass, Sara, Durva and Kasa.
Likewise, a sweet, astringent, sour and pungent earth
bestows prosperity on these classes
तथा च गर्गः
मधुरा दर्भसंयुक्ता घृतगन्धा च या मही ।
उत्तरप्रवणा चेति ब्राह्मणानां तु सा शुभा ॥
रक्तगन्धा कषाया च शरवीरेण संयुता ।
रक्ता प्राक्प्रवणा ज्ञेया क्षत्रियाणां तु सा मही ॥
दक्षिणप्रवणा भूमिर्याम्ला दूर्वाभिरन्विता ।
अन्नगन्धा च वैश्यानां पीतवर्णा प्रशस्यते ॥
पश्चिमप्रवणा कृष्णा विकुण्ठा काशसंवृता ।
मद्यगन्धा मही धन्या शूद्राणां कटुका तथा ॥
कृशां प्ररूढबीजां गोऽध्युषितां ब्राह्मणैः प्रशस्तां च ।
गत्वा महीं गृहपतिः काले सांवत्सरोद्दिष्टे ॥९८॥
भक्ष्यैर्नानाकारैर्दध्यक्षतसुरभिकुसुम धूपैश्च ।
दैवतपूजां कृत्वा स्वपतीनभ्यर्च्य विप्रांश्च ॥९९॥

Adh. LIII. Sl. 100-104.] त्रिपञ्चाशोऽध्यायः 451
विप्रः स्पृष्ट्वा शीर्षं वक्षश्च क्षत्रियो विशश्चोरू ।
शूद्रः पादौ स्पृष्ट्वा कुर्याद्रेखां गृहारम्भे ॥१००॥
Slokas 98-100.—The owner of lands should go at
a time prescribed by an astrologer to a good piece of
earth which is ploughed, where sown seeds have grown,
and where Brahmins and cows have stayed for a night;
worship deities with varieties of eatables, curds, coloured
rice and fragrant flowers and incense; and honour Brah-
mins and the architects. Then touching his head, breast,
thighs or feet according as he is a Brahmin, Kshatriya,
Vaisya or Sudra, he should draw a line at the commence-
ment of the construction of a house.
अङ्गुष्ठकेन कुर्यान्मध्याङ्गुल्याऽथवा प्रदेशिन्या ।
कनकमणिरजतमुक्तादधिफलकुसुमाक्षतैश्च शुभम् ॥१०१॥
शस्त्रेण शस्त्रमृत्युर्बन्धो लोहेन भस्मनाग्निभयम् ।
तस्करभयं तृणेन च काष्ठोल्लिखिता च राजभयम् ॥१०२॥
वक्रा पादालिखिता शत्रुभयक्लेशदा विरूपा च ।
चर्माङ्गारास्थिकृता दन्तेन च कर्तुरशिवाय ॥१०३॥
वैरमपसव्यलिखिता प्रदक्षिणं सम्पदो विनिर्देश्याः ।
वाचः परुषा निष्ठीवितं क्षुतं चाशुभं कथितम् ॥१०४॥
Slokas 101-104.—If he should draw the line with
the thumb, middle finger or fore-finger, or with gold,
gem, silver, pearl, curds, fruit, flower or coloured rice, it
would lead to happiness; if with a weapon, he would be
killed by weapons; if with a metal (or iron), imprisoned;
with ashes, will have danger from fire; with straw, danger
from thieves; with a wooden stick, fear of King. A
crooked line drawn by foot gives danger from enemies

452 बृहत्संहितायाम् [Adh. LIII. Sl. 105-107
and misery; so is one that is imperceptible or ugly;
one drawn with hide, charcoal, bone or tooth, causes
disaster to the owner; one drawn in an anti-clockwise
direction, produces hatred; in a clockwise direction, pros-
perity; harsh words, spitting and sneezing at the com-
mencement are said to be inauspicious.
अर्द्धनिचितं कृतं वा प्रविशन् स्थपतिर्गृहे निमित्तानि ।
अवलोकयेद्गृहपतिः क्व संस्थितः स्पृशति किं चाङ्गम् ॥१०५॥
रविदीप्तो यदि शकुनिस्तस्मिन् काले विरौति परुषरवम् ।
संस्पृष्टाङ्गसमानं तस्मिन् देशेऽस्थि निर्दिश्यम् ॥१०६॥
Slokas 105-106.—When entering a finished or half-
finished house, the architect should look for the sign
such as where (in which part of the house-God) the
owner is standing, and which limb he is touching. If a
bird heated by the Sun, cries harshly at the time, it may
be predicted that on the spot there is a bone of a mem-
ber corresponding to the limb touched.
The meaning of 'heated by the Sun' is—in the first watch
of the day, the north-east is full of embers; the east is 'scorched',
south-east, 'smoky', and the rest are calm; in the second watch,
the east is 'full of embers,' south-east, 'scorched', south
'smoky', and the rest calm; in the third, south-east, 'full of
embers', south, 'scorched', south-west, 'smoky', and the rest
calm; in the last watch of the day, the south is 'full of embers',
south west, 'scorched', west, 'smoky' and the rest, 'calm'; and
so on.
शकुनसमयेऽथवाऽन्ये हस्त्यश्वश्वादयोऽनुवाशन्ते ।
तत्प्रभवमस्थि तस्मिंस्तदङ्गसम्भूतमेवेति ॥१०७॥
Sloka 107.—Or, at the time of noting fore-tokens, if
other animals such as elephants, horses and dogs being
scorched by the Sun, produce a shrieking sound, it may

Adh. LIII. Sl. 108-109.] त्रिपञ्चाशोऽध्यायः 453
be told that the specified spot contains a bone of such an
animal and belonging to the limb corresponding to that
touched by the owner.
सूत्रे प्रसार्यमाणे गर्दभरावोऽस्थिशल्यमाचष्टे ।
श्वशृगाललङ्घिते वा सूत्रे शल्यं विनिर्दिश्यम् ॥१०८॥
Sloka 108.—The braying of an ass at the time of
stretching the measuring string indicates the presence of
a bone underneath. Similarly when the string is crossed
by a dog or jackal, the same fault is to be predicted.
दिशि शान्तायां शकुनिर्मधुरविरावी यदा तदा वाच्यः ।
अर्थस्तस्मिन् स्थाने गृहेश्वराधिष्ठितेऽङ्गे वा ॥१०९॥
Sloka 109.—If at that time, a bird sitting in a 'calm'
direction warbles sweetly, it is to be understood that
there is a hidden treasure on the spot or in the limb of
the House-God occupied by the owner.
तथा च गर्गः
प्रश्नकाले गृहपतिः कस्मिन्नङ्गे समास्थितः ।
किमङ्गं संस्पृशेद्व्वापि व्याहरेद्वा शुभाशुभम् ॥
विलोक्य स्थपतिः पूर्वं पश्चाच्छल्यं विचारयेत् ।
शङ्खभेरीमृदङ्गानां पटहानां च निःस्वनाः ॥
दध्यक्षतानां पुष्पाणां फलानां दर्शनानि च ।
प्रष्टुश्च प्रवदेच्छल्यं वास्तुज्ञानविशारदः ॥
दीप्तदिक्संस्थितः पक्षी विरौति पौरुषं रवम् ।
स्पृष्टाङ्गसदृशं शल्यं तस्य स्थाने विनिर्दिशेत् ॥
निखनेदवनिं तत्र तदङ्गं त्रुडते यथा ।
गृहनाथस्य तत्राधः शल्यं निःसंशयं वदेत् ॥
प्रश्नकाले गजो गौर्वा तुरगो गर्दभोऽपि वा ।
उष्ट्रो वा सारमेयो वा मार्जारश्छागरोऽपि वा ॥
यः प्राणी व्याहरेत्तत्र तद्भवं शल्यमादिशेत् ।
प्रमाणं तस्य वक्तव्यं पूर्वोक्तविधिना ततः ॥

454 बृहत्संहितायाम् [Adh. LIII. Sl. 110-113.
सूत्रच्छेदे मृत्युः कीले चावाङ्मुखे महान् रोगः ।
गृहनाथस्थपतीनां स्मृतिलोपे मृत्युरादेश्यः ॥११०॥
स्कन्धाच्च्युते शिरोरुक् कुलोपसर्गोऽपवर्जिते कुम्भे ।
भग्नेऽपि च कर्मिवधश्च्युते कराद्गृहपतेर्मृत्युः ॥१११॥
Slokas 110-111.—If the string snaps, the owner will
die ; if a peg is driven upside down, fell disease will
befall him ; if the owner or carpenter forget anything,
it indicates their death ; if the pot of water, while being
brought, falls down from the shoulder, the owner will
have some cerebral disease ; if it is drained away, there
will be trouble to his family ; if it is broken, the labour-
ers will die : and if it falls from the hand, the owner will
die.
उत्तरपूर्वे कोणे कृत्वा पूजां शिलां न्यसेत्प्रथमम् ।
शेषाः प्रदक्षिणेन स्तम्भांश्चैवं समुत्थाप्याः ॥११२॥
छत्रस्रगम्बरयुतः कृतधूपविलेपनः समुत्थाप्यः ।
स्तम्भस्तथैव कार्यो द्वारोच्छ्रायः प्रयत्नेन ॥११३॥
Slokas 112-113.—In the north-eastern corner a
worship should be performed with the necessary mate-
rials and first of all, a stone laid there and then others in
the other directions in a clock-wise manner ; similarly
should be erected pillars carefully being decked with
umbrellas, wreaths, cloths, incense and ointments. So
also are doors to be raised.
तथा च गर्गः ।
शिलान्यासकाले तु संभारांश्चोपकल्पयेत् ।
समुद्रजानि रत्नानि सुवर्णं रजतं तथा ॥
सर्वबीजानि गन्धांश्च शरान् दर्भांस्तथैव च ।
शुक्लान् सुमनसः सर्पिः केतकीं मधुरोचनाम् ॥

Adh. LIII. Sl. 114.] त्रिपञ्चाशोऽध्यायः 455
आमिषं च तथा मद्यं फलानि विविधानि च ।
क्षीरोदनं पूर्णकुम्भान् कोणे कोणे प्रदापयेत् ॥
नानाविधानि भक्ष्याणि पानानि विविधानि च ।
हुत्वाग्निं विधिवत्काले मुहूर्त्ते चोपपादिते ॥
गृहकोणेषु सर्वेषु पूजां कृत्वा विधानतः ।
ततः पुण्याहघोषेण शिलान्यासं प्रकल्पयेत् ॥
ऐशानमादितः कृत्वा प्राग्दाक्षिण्येन विन्यसेत् ।
अनेनैव विधानेन स्तम्भद्वारावरोहणम् ॥
वास्तुविद्याविधानज्ञः कारयेत्सुसमाहितः ।
शिलान्यासमन्त्रोऽयं निर्दिष्टो मुनिभिः पुरा ॥
नन्दे नन्दायवासिष्ठे वसुमित्र हितप्रजे ।
सुचिरे नन्ददे नन्दे वासिष्ठ रम्यतां गृहे ॥
भद्रे काश्यपदायादे पूजनं भद्रमावह ।
सुभगे सुव्रते देवि गृहे काश्यपि रम्यताम् ॥
जये भार्गवदायादे प्रजानां भद्रमावह ।
भव भूतिकरी देवि गृहे भार्गवि रम्यताम् ॥
सर्वबीजसमायुक्ते सर्वगन्धौषधैर्वृते ।
प्रजापतिसुते देवि सुखदाऽस्तु महीसुते ॥
पूर्णेऽङ्गिरसदायादे पूर्णकामाः प्रजाः कुरु ।
पूजिते परमाचार्ये गन्धमाल्यैरलङ्कृते ॥
अव्यङ्गे चाक्षते पूर्णे मुनेरङ्गिरसः सुते ।
इष्टके त्वं प्रयच्छेष्टं प्रतिष्ठां गृहिणः कुरु ॥
ग्रामस्वामिपुरस्वामिगृहस्वामिपरिग्रहे ।
मनुष्यपशुशस्यश्वधनवृद्धिकरी भव ॥
विहगादिभिरवलीनैराकम्पितपतितदुःस्थितैश्च तथा ।
शक्रध्वजसदृशफलं तदेव तस्मिन्वनिर्दिष्टम् ॥११४॥
Sloka 114.—When the pillars, etc., are mounted by
birds and the like, when they shake, fall or are wrongly
placed, the same effects have to be predicted as for
Indra's Banner. Vide-Adhyaya XLIII, Slokas 62-66,
supra.