बृहत्संहिता (आचार्य वराहमिहिर - स्थापत्य, खगोल, मौसम व जल विज्ञान)

192 वृहत्संहितायाम् XVII. 27, XVIII. 1.
Slokas 25-26.—When Saturn is subdued by Venus,
prices soar up, snakes, birds, and proud men suffer. Like-
wise, the Tangana, Andhra, Udra, Kasi and Bahleeka
countries will come to grief when Saturn is overcome by
Mars. When he is defeated by Mercury, the Angas,
merchants, birds, cattle and elephants suffer ; and when
defeated by Jupiter, countries where women are predomi-
nating in number, the Mahishakas and Scythians will be
afflicted.
अयं विशेषोऽभिहितो हतानां कुजज्ञवागीशसितासितानाम् ।
फलं तु वाच्यं ग्रहभक्तितोऽन्यद्यथा तथा घ्नन्ति हताः स्वभक्तीः ॥
Sloka 27.—Thus have been described the special
effects of the defeat of Mars, Mercury, Jupiter, Venus and
Saturn. The other—viz. general—effects are to be deter-
mined from the previous Adhyaya. The more any planet
is stricken, the more will he ruin all that belongs to his
department.
तथा च पराशरः ।
ग्रहस्य ये यस्य हताः स्वदेशाः पीडांश्मृच्छन्ति त एव तस्य ।
सम्प्राप्तवीर्याश्च जये समर्था भवन्ति तस्यार्द्धिचतुष्पदाद्याः ॥
Thus ends the 17th Adhyaya on 'Planetary Conflict.'
शशिग्रहसमागमाध्यायः ॥१८॥ Conjunction of
the Moon with planets or stars.
भानां यथासम्भवमुत्तरेण यातो ग्रहाणां यदि वा शशाङ्कः ।
प्रदक्षिणं तच्छुभमृक्षराणां याम्येन यातो न शिवः शशाङ्कः ॥१॥
Sloka 1.—The Moon moving (more or less) to the
north of the stars or planets wherever possible, i. e., keep-

Adh. XVIII. Sl. 2-4] अष्टादशोऽध्यायः 193
ing them to her right side, augurs prosperityto mankind.
If she goes in the opposite direction, it is not auspicious
to them.
तथा च ऋषिपुत्रः
दक्षिणेनापसव्य स्यादुत्तरेण प्रदक्षिणम् ।
ग्रहाणां चन्द्रमा ज्ञेयो नक्षत्राणां तथैव च ॥
तथा च वृद्धगर्गः
नक्षत्राणां ग्रहाणां वा यदा तूत्तरगः शशी ।
तत्प्रदक्षिणमित्याहुर्भवेत्क्षेमसुवृष्टये ॥
नक्षत्राणां ग्रहाणां वा यदा दक्षिणतो व्रजेत् ।
अपसव्यं तदेव स्यादवृष्टिभयलक्षणम् ॥
चन्द्रमा यदि कुजस्य यात्युदक्पार्वतीयबलशालिनां जयः ।
क्षत्रियाः प्रमुदिताः सयायिनो भूरिधान्यमुदिता वसुन्धरा ॥२॥
Sloka 2.—If the Moon moves to the north of Mars,
the Parvateeyas and mighty men will be victorious ;
Kshatriyas and marching kings will be cheerful and the
earth will rejoice in the abundance of corn.
उत्तरतः स्वसुतस्य शशाङ्कः पौरजयाय सुभिक्षकरश्च ।
सस्यचयं कुरुते जनहार्दि कोशचयं च नराधिपतीनाम् ॥३॥
Sloka 3.—The Moon moving to the north of Mercury
brings victory to the kings in the town, confers plenty
of food and corn, happiness on people, and influx of
wealth to the treasuries of kings.
बृहस्पतेरुत्तरगे शशाङ्के पौराद्विजक्षत्रियपण्डितानाम् ।
धर्मस्य देशस्य च मध्यमस्य वृद्धिः सुभिक्षं मुदिताः प्रजाश्च ॥४॥
Sloka 4.—When the Moon is to the north of Jupiter,
kings guarding towns, Brahmins, Kshatriyas, scholars,
righteousness and the middle country will thrive ; there
will be plenty of food and the people will be happy.
बृ. सं. 25

194 वृहत्संहितायाम् [Adh. XVIII. Sl. 5-8]
भार्गवस्य यदि यात्युदक् शशी कोशयुक्तगजवाजिबृद्धिदः ।
यायिनां च विजयो धनुष्मतां सस्यसम्पदपि चोत्तमा तदा ॥५॥
Sloka 5.—When the Moon is to the north of Venus,
hoarders of wealth, elephants and horses will flourish,
archers and marching chiefs will conquer and the crops
will be at their best.
रविजस्य शशी प्रदक्षिणं कुर्याच्चेत्पुरभूभृतां जयः ।
शकबाह्लिकसिन्धुपह्लवा मुद्राजो यवनैः समन्विताः ॥६॥
Sloka 6.—Should the Moon move to the north of
Saturn, sovereigns keeping the town would triumph, and
the Scythians, Bahleekas, Sindhus, Pahlavas and
Yavanas would be joyful.
येषामुदग्गच्छति भग्रहाणां प्रालेयरश्मिर्निरुपद्रवश्च ।
तद्द्रव्यपौरैतरभक्तिदेशान् पुष्णाति याम्येन निहन्ति तानि ॥७॥
Sloka 7.—If the Moon move to the north of a star
or a planet, herself remaining unhurt, she benefits the
substances, kings in town or marching chiefs as the case
may be, and the countries assigned to the particular star
or planet. If on the other hand she moves to the south
of the same, she destroys the above-mentioned belongings.
शशिनि फलमुदक्स्थे यद्ग्रहस्योपदिष्टं
भवति तदपसव्ये सर्वमेव प्रतीपम् ।
इति शशिसमवायाः कीर्तिता भग्रहाणां
न खलु भवति युद्धं साकमिन्दोर्ग्रहर्क्षैः ॥८॥
Sloka 8.—All the effects announced in the case of
the Moon standing north of a planet become nullified
when she stands south. Thus have been described the
Moon's conjunction with stars and planets. There is

Adh. XIX. ] एकोनविंशोऽध्यायः 195
absolutely no fight between the Moon on one side and a
planet or a star on the other.
तथाऽऽचार्यविष्णुचन्द्रः ।
दिवसकरेणास्तमयः समागमः शीतरश्मिसहितानाम् ।
कुसुतीदानां युद्धं निगद्यतेऽन्योन्ययुक्तानाम् ॥ इति ॥
यच्चोक्तमादित्यस्य जयपराजयं ते गोलवासना बाह्याः ।
Thus ends the 18th Adhyaya on "the Conjunction of the
Moon with the Planets or Stars."
ग्रहवर्षफलाध्यायः ॥१९॥ The years presided over by
each of the planets and their results.
Utpala has made the following remarks :
कस्य ग्रहस्य कस्मिन्वर्षे कीदृशानि शुभाशुभानि फलानि भवन्तीति । यत
आचार्येण पूर्वमेव प्रतिज्ञातमासीत् । पञ्चसिद्धान्तिकायाम्
वर्ष यद्यस्य फलं मासे च मुनिप्रणीतमालोक्य ।
तत्तद्वृत्तैर्वक्ष्ये होरातन्त्रोत्तरविधाने ॥ इति-
It will thus be seen that Varahamihira fulfils the promise he
had made above (in the Panchasiddhantika), by 'treating of this
subject in the present work. Dr. Kern remarks in his foot notes:—
"It is not known which source has been chiefly used by our author in
this particular instance ; thus much, however, is certain, that long before
his time Greek horoscopy had been introduced into India."
By मुनिप्रणीतं, Varahamihira certainly refers to Garga, Para-
sara and a host of other Hindu astrologers (as he has consistently
been doing in all his works. No doubt, Yavana lived before
Varahamihira and that Greek astrology was not unknown in India
in his time. But to say that this idea about Varsha and Masa
Phalas has been introduced into India by Yavana is 'certainly in-
correct as sages who lived in India ages before have freely spoken
about these. It may safely be said that ancient sages of India like

196 : बृहत्संहितायाम् [Adh. XIX. Sl. 1-3
Garga, Parasara, etc., have known all about these and that
Varahamihira perfected all these things in his Samhita as promised,
knowing also that Yavanacharya also has known all about these.
It may not be out of place to bring to the notice of the readers .
that Maharshi Parasara, the father of the celebrated Vyasa, popu-
larly known as वेदव्यास-Vedavyasa, existed far before the advent
of Kali (कलि), that is, the fourth millennium B. C., and that for a
sage of this repute, it is not correct to conclude that Parasara had
to learn everything from the West. What I want to impress is
that our ancient sages who were founders of the Six Angas (षडङ्ग)
of the Vedas, did not require any foreign agency to put them in the
way, but that they were in themselves, each a mine of knowledge.
Further, to support my statement that Indian culture existed
earlier than the Greeks, I quote below the following line from
Raghuvamsa:—.
यवनीमुखपद्मानां सेहे मधुमदं न सः ॥
सर्वत्र भूर्विरलसस्ययुता वनानि
दैवाद्धिभक्षयिषुदंष्ट्रिसमावृतानि ।
नद्यश्च नैव हि पयः प्रचुरं स्रवन्ति
रुग्भेषजानि न तथातिबलान्वितानि ॥१॥
तीक्ष्णं तपत्यदितिजः शिशिरेऽपि काले
नात्यम्बुदा जलमुचोऽचलसन्निकाशाः ।
नष्टप्रभर्क्षगणशीतकरं नभश्च
सीदन्ति तापसकुलानि सगोकुलानि ॥२॥
हस्त्यश्वपत्तिम्मदसद्मबलैरुपैता
बाणासनासिमुशलातिशयाश्चरन्ति ।
घ्नन्तो नृपा युधि नृपानुचरैश्च देशान्
संवत्सरे दिनकरस्य दिनेऽथ मासे ॥३॥
Slokas 1-3.—The state of things in a year, month or
day presided over by the Sun will be as follows : every-
where, the earth is covered with very little crop, the

Adh. XIX. Sl. 4-5. ] एकोनविंशोऽध्यायः 197
forests are infested with voracious tusked animals as a
visitation ; very little water flows in the rivers ; medicines
do not show their usual potency. Even in winter, the
Sun burns scorchingly ; clouds, though big as
mountains, do not pour forth sufficient rain. The Moon
and the cluster of stars in the sky lose their brilliance.
Groups of hermits and cattle languish. Monarchs with
irresistible forces consisting of elephants, horses and foot-
soldiers, with their followers and with an excellent arma-
ment of bows, swords and clubs go about destroying the
lands by war.
तथा च यवनेश्वरः ।
अब्दाश्रयं लक्षणमीरितं यद्ग्रहस्वभावप्रभवं जनानाम् ।
तदेव तन्मासदिनर्तुषूक्तं तदीशसंस्थानविकल्पितं च ॥
दिवाकराब्दे रणविग्रहोऽग्रः क्षितीश्वरस्तीव्रविषज्वराग्निः ।
अवर्षशुष्कद्रुमशुष्कसस्यप्रचण्डवन्ह्युग्रविषाक्षिरोगाः ॥
तथा च समाससंहितायाम् ।
तीक्ष्णोऽर्कः स्वल्पसस्यश्च गतमेघोऽतितस्करः ।
बहूरगव्याधिगणो भास्कराब्दो रणाकुलः ॥
व्याप्तं नभः प्रचलिताचलसन्निकाशै-
र्व्यालाञ्जनालिगवलच्छविभिः पयोदैः ।
गां पूरयद्भिरखिलाममलाभिरद्भि-
रुत्कण्ठकेन गुरुणा ध्वनितेन चाशाः ॥४॥
तोयानि पद्मकुमुदोत्पलवन्त्यतीव
फुल्लद्रुमाण्युपवनान्यलिनादितानि ।
गावः प्रभूतपयसो नयनाभिरामा
रामा रतैरविरतं रमयन्ति रामान् ॥५॥
गोधूमशालियवधान्यवरेक्षुवाटा
भूः पाल्यते नृपतिभिर्नगरात्कराढ्या ।

198 बृहत्संहितायाम् [Adh. XIX. Sl. 6-7.
चित्याङ्किता क्रतुवरैष्टिबिघुष्टनादा
संवत्सरे शिशिरगोरभिसम्प्रवृत्ते ॥६॥
Slokas 4-6.—During the year presided over by the
Moon, the sky will be covered with clouds which resemble
moving mountains, which show the dark hue of snakes,
collyrium, bees and buffaloes' horn, and which fill the
whole earth with pure water and the quarters with a deep
sound that creates pangs of separation in the minds of
lovers. The water-sheets are decked with lotuses and
lilies, the trees are blossoming and the bees humming in
the parks ; the cows yield abundant milk, and charming
ladies increasingly delight their handsome lovers with
amorous sports. Kings rule over the earth rich in wheat,
paddy, barley, Kalama rice and plantations of sugarcane,
and in towns and mines marked with sacrificial altars and
resounding with the noise of great and small sacrifices.
उत्कण्ठितेन is another reading for उत्कण्ठकेन.
तथा च यवनेश्वरः ।
सम्पन्नसस्यक्षुपशष्पशालिप्ररूढगुल्मो बहुवर्षधारः ।
रत्नौषधिस्नेहपटुप्रसेकश्चान्द्रो रतिस्त्रीसुखवर्धनोऽब्दः ॥
तथा च समाससंहितायाम् ।
बहुवर्षोऽतिसस्यश्च गवां क्षीरप्रदायकः ।
चन्द्राब्दः कामिनामिष्टश्चित्याङ्कितमहीतलः ॥
वातोद्धतश्चरति वह्निरतिप्रचण्डो
ग्रामान्वनानि नगराणि च सन्दिक्षुः ।
हाहेति दस्युगणपातहता रटन्ति
निःस्वीकृता विपशवो भुवि मर्त्यसंघाः ॥७॥
अभ्युन्नता वियति संहतमूर्तयोऽपि
मुञ्चन्ति न क्वचिदपः प्रचुरं पयोदाः ।

Adh. XIX. Sl. 8-10] एकोनविंशोऽध्यायः 199
सीम्नि प्रजातमपि शोषमुपैति सस्यं
निष्पन्नमप्यविनयादपरे हरन्ति ॥८॥
भूपा न सम्यगभिपालनशक्तचित्ताः
पित्तोत्थरुकप्रचुरता भुजगप्रकोपः ।
एवंविधैरुपहता भवति प्रजेयं
संवत्सरेऽवनिसुतस्य विपन्नसस्या ॥९॥
Slokas 7-9.—In the year presided over by Mars,
most violent fires roused by the wind spread out threaten-
ing to consume villages, forests and towns ; crowds of
men ruined by the inroads of hordes of robbers and
bereft of their properties and cattle cry out 'alas, alas',
throughout the land. The clouds, although bulky in
appearance and piled up will not let loose anywhere
much water. Even the crops that grow in the low-lying
lands wither out. Even if it should bear fruit, it will be
forcibly taken away by robbers. Kings do not attend
whole-heartedly to their governing duties. Bilious diseases
prevail ; there will be trouble from snakes. Mankind
whose crops have failed will be thus afflicted by various
calamities.
तथा च यवनेश्वरः ।
रणप्रचण्डः क्षितिपोऽल्पसस्यो विशुष्कवारिद्रुमशष्पशीर्णः ।
अङ्गारकाब्दः प्रचुरोरगाग्निरुगातङ्कचौर्यक्षुद्वृष्टि दृष्टः ॥
तथा च समाससंहितायाम् ।
अग्नितस्कररोगाढ्यो नृपविग्रहदायकः ।
गतसस्यो बहुव्यालो भौमाब्दो बालहा भृशम् ॥
मायेन्द्रजालकुहकाकरनागराणां
गान्धर्वलेख्यगणितास्त्रविदां च वृद्धिः ।
विप्रप्रिया नृपतयोऽद्भुतदर्शनानि
दित्सन्ति तुष्टिजननानि परस्परेभ्यः ॥१०॥

200 बृहत्संहितायाम् [Adh. XIX. Sl. 11-13
वार्त्ता जगत्यवितथा विकला त्रयी च
सम्यक्चरत्यपि मनोरिव दण्डनीतिः ।
अध्यक्षरखभिनिविष्टधियोऽपि केचि-
दान्वीक्षिकीषु च परं पदमीहमानाः ॥११॥
हास्यज्ञदूतकविबालनपुंसकानां
युत्तिङ्गसेतुजलपर्वतवासिनां च ।
हार्दं करोति मृगलाञ्छनजः स्वकेऽब्दे
मासेऽथवा प्रचुरता भुवि चौषधीनाम् ॥१२॥
Slokas 10-12.—If Mercury be the lord of the year,
month or day, men proficient in the art of jugglery,
enchantments and magic, mines, townspeople, musicians,
painters, accountants and military men will thrive; kings
will desire to exchange beautiful things creating joy
among themselves with the idea of cultivating friendship.
Rearing of cattle, trade, and husbandry will thrive
through honesty. Vedic studies will be in a state of per-
fection. Justice will be administered scrupulously by kings
as by Manu himself. Some will apply their mind to
Yoga Vidya and others desiring the highest state to the
science of logic. Jestlers, envoys, poets, children, eunuchs,
perfumers and those that live near bridges, water and
mountains will be happy. The earth will abound in herbs.
तथा च यवनेश्वरः ।
संन्धानदानप्रयतः क्षितीशः स्वाध्यायतीर्थाध्वरभीर्द्विजौघः ।
निराधिरुक्काम्यससस्यवर्षो बौधः सुहृत्स्नेहविवर्धनोऽब्दः ॥
तथा च समाससंहितायाम् ।
ब्रह्मक्षत्रस्य सस्यानां जनानां च कलाविदाम् ।
वृद्धिप्रदोऽब्दो बौधस्तु भूपसाम्यकरः क्षितौ ॥
ध्वनिरुच्चरितोऽध्वरे द्युगामी विपुलो यज्ञमुषां मनांसि भिन्दन् ।
विचरत्यनिशं द्विजोत्तमानां हृदयानन्दकरोऽध्वरांशभाजाम् ॥१३॥

Adh. XIX. Sl. 14-18] एकोनविंशोऽध्यायः 201
क्षितिरुत्तमसस्यवत्यनेकद्विपपत्त्यश्वधनोरुगोकुलाढ्या ।
क्षितिपेरभिपालनप्रवृद्धा द्युचरस्पर्द्धिंजना तदा विभाति ॥१४॥
विविधैर्वियदुन्नतैः पयोदैर्वृतमुर्वी पयसाभितर्पयद्भिः ।
सुरराजगुरोः शुभे तु वर्षे बहुसस्या क्षितिरुत्तमर्द्धियुक्ता ॥१५॥
Slokas 13-15.—[In the auspicious year presided over
by Jupiter,] the deep sounds produced in sacrifice by the
great priests chanting Vedic hymns go up to heaven
continually rending the hearts of evil spirits and delighting
the hearts of the Gods partaking of the offerings. (The
earth is so full of excellent crops, so teeming with
elephants, horse and foot, so stored with wealth and large
herds of cows, and so prosperous owing to the protection
of her rulers, that her people seem to vie with the denizens
of heaven. The sky is covered with numerous towering
clouds that regale the earth with water. (The earth will
be blessed with plenty of corn and great prosperity.
तथा च यवनेश्वरः ।
सुवर्षयज्ञोत्सवसम्प्रदानो नीरुग्भ्रथो धर्मपरोऽवनीशः ।
स्फीतानुपानैर्बहुसस्यकर्मा गुरोः स्वकर्मप्रयतप्रजोऽब्दः ॥
तथा च समाससंहितायाम् ।
बहुयज्ञोऽतिसस्यश्च गोगजाश्वहितस्तथा ।
पुरन्दरगुरोरब्दो बहुसस्यप्रदः शिवः ॥
शालीक्षुमत्यपि धरा धरणीधराभधाराधरोज्झितपयःपरिपूर्णवप्रा ।
श्रीमत्सरोरुहतताम्बुतडागकीर्णा योषेव भात्यभिनवाभरणोज्वलाङ्गी
क्षत्रं क्षितौ क्षपितभूरिबलारिपक्षमुद्घुष्टनैकजयशब्दविराविताशम्
संहृष्टशिष्टजनदुष्टविनष्टवर्गां गां पालयन्त्यवनिपा नगराकराढ्याम् ॥
पेपीयते मधु मधौ सह कामिनीभिर्जेगीयते श्रवणहारि सवेणुवीणम् ।
बोभुज्यतेऽतिथिसुहृत्स्वजनैः सहाग्रमब्दे सितस्य मदनस्य जयानघोषः
दृ. सं. 26

202 बृहत्संहितायाम् [Adh. XIX. Sl. 19-21.
Slokas 16.18.—In a year presided over by Venus,
the earth will abound in rice and sugarcane, its surface
will be filled with water poured out by clouds resembling
mountains ; it will be studded with tanks whose water
is decked with beautiful lotuses and thus it will shine like
a damsel with her limb dazzling through fresh ornaments.
The kings will smash the mighty hosts of enemies
making the quarters resound with the loud cries of victory.
And the kings will rule over the earth rich in towns,
mines and good people that are contented ; and all bands
of wicked persons will be annihilated. In the vernal
season, young men will drink frequently wine with their
beloveds ; people constantly will sing melodiously to the
accompaniment of flute and lute. Men will dine often
with their guests, friends and relatives ; and the cries of
victory of the God of Love will be heard everywhere.
तथा च यवनेश्वरः ।
पर्याप्तसौख्यस्फुटसस्यमेघाः प्ररूढवल्लीवरशष्पपुष्पः ।
कामप्रकामः क्षितिपो मुदाह्वः शौक्रोऽङ्गनाहर्षवसुप्रदोऽब्दः ॥
तथा च समाससंहितायाम्
सस्याढ्यो धर्मबहुलो गतातङ्को बहुदकः ।
कामिनां कामदः कामं सिताब्दो नृपशर्मदः ॥
उद्दृप्तदस्युगणभूरिरणाकुलानि राष्ट्राण्यनेकपशुवित्तविनाकृतानि ।
रोरूयमाणहतबन्धुजनैर्जनैश्च रोगोत्तमाकुलकुलानि बुभुक्षया च॥१९
वातोद्धताम्बुधरवर्जितमन्तरिक्षमारुग्णनैकविटपं च धरातलं द्यौः ।
नष्टार्कचन्द्रकिरणाऽतिरजोऽवनद्धातोयाशयाश्चविजलाःसरितोपितन्व्यः
जातानि कुत्रचिदतोयतया विनाशमृच्छन्ति पुष्टिमपराणिजलोक्षितानि
सस्यानि मन्दमभिवर्षति वृत्रशत्रुर्वर्षे दिवाकरसुतस्य सदा प्रवृत्ते ॥
Slokas 19-21.—In a year presided over by Saturn,
the country will be torn by many battles of unruly bands

Adh. XIX. Sl. 22.] एकोनविंशोऽध्यायः 203
of robbers, will be deprived of cattle and properties
and whole families will cry piteously owing to the
murder of their near and dear ones and be oppressed
by fell diseases and hunger. The sky will be bereft of
clouds being chased by the wind ; all the trees with their
branches broken down will cover the earth. The sky will
not be illuminated by the rays of the Sun and the Moon,
since it is covered with a dense mass of dust. Tanks
and lakes will dry up ; and the rivers will become very
shallow. In some parts, the crops will perish for want of
water, in others, they get on being watered by artificial
means ; and the Rain-god yields but little rain.
तथा च यवनेश्वरः
तुष्टाहपवर्षः प्रबलानिलाग्निविध्वस्तसस्यश्चलितक्षितीशः ।
मृत्युक्षुधातङ्कभयोपजुष्टः शनैश्चरोऽब्दः पशुशूद्रगोघ्नः ॥
तथा च समाससंहितायाम्
दुर्भिक्षमरकं रोगान् करोति पवनं तथा ।
शनैश्चरोऽब्दो दोषांश्च विग्रहांश्चैव भूभुजाम् ॥
संवत्सरोक्तं सकलमृतुमासायनेषु च ।
फलं ग्रहस्य वक्तव्यं बलयुक्तस्य नान्यथा ॥
अणुरपटुमयूखो नीचगोऽन्यैर्जितो वा
न सकलफलदाता पुष्टिदोऽतोऽन्यथा यः ।
यदशुभमशुभेऽब्दे मासजं तस्य वृद्धिः
शुभफलमपि चैवं याप्यमन्योन्यतायाम् ॥२२॥
Śloka 22.—If a planet be small, with faint rays, be
posited in his depression house or be overcome by another,
he will not give any good result. If he be otherwise i. e.,
big, with brilliance, posited in a good house, or be
victorious in war, he will confer great prosperity. If the
lords of the year and the month be both malefic, then

204 बृहत्संहितायाम् [Adh. XX. Sl. 1-2.
their evil effects will be aggravated in the particular
month. On the other hand, if both be benefic, the good
effects will be heightened. If one of them be good and
the other bad, the result will be trifling.
तथा च देवलः
बली वर्षपतिः पुष्टं फलं यच्छति शोभनम् ।
विबलश्च तथानिष्टं वर्षमासदिनात्मकम् ॥
Thus ends the 19th Aduyaya "on the years presided over by
the several planets."
ग्रहशृङ्गाटकाध्यायः ॥२०॥ The Planetary Triangle.
यस्यां दिशि दृश्यन्ते विशन्ति ताराग्रहा रविं सर्वे ।
भवति भयं दिशि तस्यामायुधकोपक्षुधातङ्कैः ॥१॥
Sloka 1.—The direction in which all the non-lumi-
naries are sighted after their emergence from the Sun or
are eclipsed by the Sun will be afflicted with famine, war
and diseases.
तथा च काश्यपः ।
भूमिपुत्रादयः सर्वे यस्यामस्तमिते रवौ ।
दृश्यन्तेऽस्तमये वापि यत्र यान्ति रवेस्ततः ॥
दुर्भिक्षं शस्त्रकोपं च जनानां मरकं भवेत् ।
अन्योन्यं भूमिपाः सर्वे विनिघ्नन्ति प्रजास्तथा ॥
चक्रधनुः शृङ्गाटकदण्डपुरप्रासवज्रसंस्थानाः ।
क्षुद्वृष्टिकरा लोके समराय च मानवेन्द्राणाम् ॥२॥
Sloka 2.—The configurations termed चक्र (chakra-
discus), धनुस (Dhanus-bow), शृङ्गाटक (Sringataka-triangle),
दण्ड (Danda-staff), पुर (Pura-town,) प्रास (Prasa-dart) and
वज्र (Vajra thunder-bolt), bring famine and drought to
mankind and promote war among kings.

Adh. XX. Sl. 3-6] विंशोऽध्यायः 205
तथा च काश्यपः ।
विहायोक्तं च संस्थानं दृश्यन्ते वै ग्रहा यदा ।
तदा न तत्फलं ब्रूयाल्लोके नाशुभदाश्च ते ॥
यस्मिन् खांशे दृश्या ग्रहमाला दिनकरे दिनान्तगते ।
तत्रान्यो भवति नृपः परचक्रोपद्रवश्च महान् ॥३॥
Sloka 3.—In any part of the sky where a cluster of
planets is seen at Sunset, there will be another king in
the country corresponding to that quarter, and there will
be great trouble from foreign foes.
यस्मिन्नृक्षे कुर्युः समागमं तज्जनान् ग्रहा हन्युः ।
अविभेदिनः परस्परममलमयूखाः शिवास्तेषाम् ॥४॥
Sloka 4.—When planets come together in any as-
terism, people belonging to that particular asterism (vide
Adhyaya XIV, supra) will be killed. But they will prove
auspicious to the same people if they shed bright rays
and do not occult each other.
तथा च समाससंहितायाम् ।
सर्वे यदा दिनकरं विशन्ति कुर्युर्ग्रहास्तदा पीडाम् ।
क्षुच्छस्त्रभयातङ्कैरपरैश्च परस्पराघातैः ॥
प्रत्यर्चिषः प्रसन्नाः सम्भृतकिरणाः प्रदक्षिणावर्ताः ।
सुस्निग्धामलतनवः क्षेमसुभिक्षावहास्ते स्युः ॥
ग्रहसंवर्तसमागमसम्मोहसमाजसन्निपाताख्याः ।
कोशश्चेत्येतेषामभिधास्ये लक्षणं सफलम् ॥५॥
Sloka 5.—I shall now describe the characteristics
and effects of the six planetary combinations, viz., संवर्त
Samvarta - concourse, समागम - Samagama — gathering,
सम्मोह Sammoha - tarnishing, समाज Samaja - meeting,
सन्निपात Sannipata-encounter, and कोश Kosa-fellowship.
एकर्क्षे चत्वारः सह पौरैर्यायिनोऽथवा पञ्च ।
संवर्त्तो नाम भवेच्छिखिराहुयुतः स सम्मोहः ॥६॥

206 बृहत्संहितायाम् [Adh. XX. Sl. 7-8.
पौरः पौरसमेतो यायी सह यायिना समाजाख्यः ।
यमजीवसङ्गमेऽन्यो यद्यागच्छेत्तदा कोशः ॥७॥
उदितः पश्चादेकः प्राक् चान्यो यदि स सन्निपाताख्यः ।
अविकृततनवः स्निग्धा विपुलाश्च समागमे धन्याः ॥८॥
Slokas 6-8.—When four or five planets, marching or
stationary, congregate in a single asterism, the Yoga is
termed संवर्त or concourse. If they be also combined
with Rahu or a comet, it is called सम्मोह or tarnishing.
When a stationary planet associates with another
stationary planet, or one on march with another of the
same type, the conjunction is named समाज or meeting.
When some other planet joins the party made up of
Jupiter and Saturn, there is कोश or fellowship. If two
planets, one rising heliacally in the east and the other in
the south (a little behind), it is called सन्निपात or an en-
counter. Any conjunction of planets other than the
above five is called समागम or gathering, in which the
effect will always be auspicious, if the planets be large,
resplendent, and natural in appearance.
तथा च समाससंहितायाम् ।
ग्रहकोशसन्निपातौ संवर्त्तसमागमौ समाजश्च ।
सम्मोहश्चेति तेषां लक्षणंमेतत्समादेक्ष्यम् ॥
सूर्यजगुरुसंयोगे द्वावप्येकोऽपरः समागच्छेत् ।
स हि भवति कोशसञ्ज्ञो दुर्भिक्षभयावहो लोके ॥
एक उदितः प्रतीच्यामपरः प्राच्यां ग्रहोदितो यदि च ।
अन्योन्यमथोप्ताभिर्बिक्षिप्तैप हि सन्निपाताख्यः ॥
सह पौरेण च पौरो यायी सह यायिना ग्रहो यश्च ।
दृश्येत समायुक्तः स समाजाख्यः समुद्दिष्टः ॥
अथयायिनागराख्याश्चत्वारः पञ्च वा सह भवेयुः ।
एकर्क्षे संवर्तः शिखिराहुयुतः स सम्मोहः ॥

XX. 9. XXI. 1.] एकविंशोऽध्यायः 207
समौ तु संवर्त्तसमागमाख्यौ सम्मोहकोशौ भयदौ प्रजानाम् ।
समाजसंज्ञे सुसमा प्रदिष्टा वैरप्रकोपः खलु सन्निपाते ॥९॥
Sloka 9.—The effects of the two Yogas संवर्त and
समागम are indifferent, i. e., neither good, nor bad, सम्मोह
and कोश are dangerous to people. In समाज Yoga, the year
will be very beneficial, while in सन्निपात there will certainly
be the raging of hostilities.
तथा च काश्यपः ।
संवर्तसङ्गमौ मध्यौ सम्मोहो भयदः स्मृतः ।
कोशश्चानिष्टफलदः समाजाख्यः सुमध्यमः ॥
सन्निपाते महावैरमन्योन्यमुपजायते ।
तथा च समाससंहितायाम् ।
संवर्त्तसमागगयोः साम्यं मोहे भयानि कोशे च ।
सुसमा समाजसञ्ज्ञे वैरण्यथ सन्निपाताख्ये ॥
तथा चात्रायं विशेषः समाससंहितायाम् ।
दुर्भिक्षरोगतस्करशस्त्रावृष्टिक्षुधं ग्रहाः कुर्युः ।
आनलवीथ्यां ज्ञेया अजवीथ्यां नेत्रपरिहानिः ॥
शस्त्रभयं मृगवीथ्यां जारद्गव्यां क्षुधं च रोगांश्च ।
पशुनाशं गोवीथ्यामृषभाराव्यायां च नृपपीडा ॥
सुसुभिक्षमिरावत्यां गजवीथ्यां च ऋतूत्सवामोदाः ।
अतिजलमोक्षं कुर्युर्नागाख्यायां च सर्वे तु ॥
ग्रहोदये प्रवासे च सोमसूर्यग्रहे तथा ।
विचार्य वीथीमार्गांश्च लोके ब्रूयाच्छुभाशुभम् ॥
Thus ends the 20th Adhyaya on "the Planetary Triangle."
गर्भलक्षणम् ॥२१॥ Pregnancy of clouds.
अन्नं जगतः प्राणाः प्रावृट्कालस्य चान्नमायत्तम् ।
यस्मादतः परीक्ष्यः प्रावृट्कालः प्रयत्नेन ॥१॥
Sloka 1.—As food is the elixir of life to living beings,
and as that food is dependent on the monsoon, it should
be investigated carefully.

208 बृहत्संहितायाम् [Adh. XXI. Sl.; 2-5
तल्लक्षणानि मुनिभिर्यानि निबद्धानि तानि दृष्ट्वेदम् ।
क्रियते गर्गपराशरकाश्यपवज्रादिरचितानि ॥२॥
Sloka 2.—Having read the characteristics enunciated
by ancient sages such as Garga, Parasara, Kasyapa and
Vajra, in their works, I am now giving the properties of
the rainy season.
दैवविदविहितचित्तो ह्यनिशं यो गर्भलक्षणे भवति ।
तस्य मुनेरिव वाणी न भवति मिथ्याम्बुनिर्देशे ॥३॥
Sloka 3.—The prediction of an astrologer who day
and night attentively watches the symptoms of the
pregnancy of clouds will come true like that of a sage
when he determines the fall of rain.
किं वातः परमन्यच्छास्त्रज्यायोऽस्ति यद्विदित्वैव ।
प्रध्वंसिन्यपि काले त्रिकालदर्शी कलौ भवति ॥४॥
Sloka 4.—Which science is snperior to this astro-
logical science which determines the exact time of rain,
since by knowing this science alone, one gets the power
of visualising the past, present and the future even in
this Kali age which destroys all good things?
केचिद्वदन्ति कार्त्तिकशुक्लान्तमतीत्य गर्भदिवसाः स्युः ।
न च तन्मतं बहूनां गर्गादीनां मतं वक्ष्ये ॥५॥॥
Sloka 5.—Some sages declare that the days of
pregnancy begin after the full-moon of Kartika month;
but that opinion is not shared by the majority. Here
I shall give the opinion of Garga and others.
तथा च सिद्धसेनः ।
शुक्लपक्षमतिक्रम्य कार्त्तिकस्य विचारयेत् ।
गर्भाणां सम्भवं सम्यक् सस्यसम्पत्तिकारकम् ॥

Adh. XXI. Sl. 6-8] एकविंशोऽध्यायः 209
मार्गशिरःसितपक्षप्रतिपत्प्रभृति क्षपाकरेऽषाढाम् ।
पूर्वा वा समुपगते गर्भाणां लक्षणं ज्ञेयम् ॥६॥
Sloka 6.—The symptoms of pregnancy are to be
detected when the Moon transits Purvashadha commenc-
ing from the first day of Margasira.
तथा च गर्गः ।
शुक्लादौ मार्गशीर्षस्य पूर्वाषाढाद्यवस्थिते ।
निशाकरे तु गर्भाणां तत्रादौ लक्षणं वदेत् ॥
कश्यपोऽपि
सितादौ मार्गशीर्षस्य प्रतिपद्दिवसे तथा ।
पूर्वाषाढागते चन्द्रे गर्भाणां धारणं भवेत् ॥
यन्नक्षत्रमुपगते गर्भश्चन्द्रे भवेत्स चन्द्रवशात् ।
पञ्चनवते दिनशते तत्रैव प्रसवमायाति ॥७॥
Sloka 7.—The foetus formed during the Moon's
stay in a particular asterism will be born 195 (Solar)
days hence, the Moon standing again in the same
asterism according to the laws of her revolution.
तथा च समाससंहितायाम् ।
पौषासितपक्षाद्यैः श्रावणशुक्लादयो विनिर्देश्याः ।
सार्द्धैः षड्भिर्मासैर्गर्भविपाकः स नक्षत्रे ॥
सितपक्षभवाः कृष्णे शुक्ले कृष्णा द्युसम्भवा रात्रौ ।
नक्तंप्रभवाश्चाहनि सन्ध्याजाताश्च सन्ध्यायाम् ॥८॥
Sloka 8.—The foetuses formed in the bright half
of the month will come out in the dark half and vice
versa, those formed in the day time will come out at
night and vice versa and those which are formed at
dawn in the evening and vice versa.
तथा च गर्गः ।
दिवा भवति यो गर्भो रात्रौ स इति पच्यते ।
शुक्लपक्षे समुद्भूतः कृष्णे पक्षे च वर्षति ॥
ब्र. सं. 27

210 बृहत्संहितायाम् [Adh. XXI. Sl. 9-12.
पौर्णमास्यामथोत्पन्नः सामावास्यां प्रवर्षति ।
अमावास्यां समुद्भूतः पूर्णमास्यां प्रवर्षति ॥
पूर्वसन्ध्यासमुद्भूतः पश्चिमायां प्रवर्षति ।
पश्चिमायां समुद्भूतः पूर्वसन्ध्यां प्रवर्षति ॥
पूर्वार्द्धे यः समुद्भूतः पश्चाद्रात्रौ प्रवर्षति ।
निशायां पश्चिमे यश्च स पूर्वाह्ने प्रसूयते ॥
दिनार्द्धे तु समुत्पन्नः स निशार्द्धे प्रसूयते । इति ।
मृगशीर्षाद्या गर्भा मन्दफलाः पौषशुक्लजाताश्च ।
पौषस्य कृष्णपक्षेण निर्दिशेच्छ्रावणस्य सितम् ॥९॥
माघसितोत्था गर्भाः श्रावणकृष्णे प्रसूतिमायान्ति ।
माघस्य कृष्णपक्षेण निर्दिशेद्भाद्रपदशुक्लम् ॥१०॥
फाल्गुनशुक्लसमुत्था भाद्रपदस्यासिते विनिर्देश्याः ।
तस्यैव कृष्णपक्षोद्भवास्तु ये तेऽश्वयुक्छुक्ले ॥११॥
चैत्रसितपक्षजाताः कृष्णेऽश्वयुजस्य वारिदा गर्भाः ।
चैत्रासितसम्भृताः कार्तिकशुक्लेऽभिवर्षन्ति ॥१२॥
Slokas 9-12.—The foetuses formed in the begin-
ning of Margasirsha and Pushya are of little consequence.
Those formed in the dark half of Pushya may come
out in the bright half of Sravana. Similarly, those that
are formed in the bright half of Magha will see the
light of the day in the dark fortnight of Sravana. The
former part of Bhadrapada may be fixed upon as the
time of birth corresponding to the dark half of Magha.
Those that are formed in the first half of Phalguna may
be said to come out in the latter half of Bhadrapada.
But those in the dark fortnight of Phalguna will be born
in the bright half of Aswayuja. The clouds that are
formed in the first half of Chaitra will yield water in
the latter half of Aswayuja ; and those that are formed
in the latter half of Chaitra will rain in the first half
of Kartika.

Adh. XXI. Sl. 13-18. ] एकविंशोऽध्यायः 211
तथा च गर्गः ।
माघेन श्रावणं विन्द्यान्नभस्थं फाल्गुनेन तु ।
चैत्रेणाश्वयुजं प्राहुर्वैशाखेन तु कार्तिकम् ॥
शुक्लपक्षेण कृष्णं तु कृष्णपक्षेण चेतरम् ।
रात्र्यह्लोश्च विपर्यासं कार्य काले विनिश्चयम् ॥ इति
पराशरस्याप्येवं मतम् ।
पूर्वोद्भूताः पश्चादपरोत्थाः प्राग्भवन्ति जीमूताः ।
शेषास्वपि दिक्ष्वेवं विपर्ययो भवति वायोश्च ॥१३॥
Sloka 13.—The clouds formed in the east will give
water in the west and vice versa. The same rule holds
good in the case of the other pairs of directions. In like
manner, the winds too are reverse at the two periods.
तथा च पराशरः ।
अथ माघेन श्रावणं फाल्गुनेन भाद्रपदं चैत्रेणाश्वयुजं वैशाखेन तु कार्तिकं
शुक्लेन कृष्णं कृष्णेन शुक्लं दिवसेन रात्रिं रात्र्या दिवसं गर्भाः प्रवर्षन्ति ॥
ह्लादिमृदूदक्शिवशक्रादिग्भवो मारुतो वियद्विमलम् ।
स्निग्धसितबहुलपरिवेषपरिवृतौ हिममयूखार्कौ ॥१४॥
पृथुबहुलस्निग्धघनं घनसूचीक्षुरकलोहिताभ्रयुतम् ।
काकाण्डमेचकाभं वियद्विशुद्धेन्दुनक्षत्रम् ॥१५॥
सुरचापमन्द्रगर्जितविद्युत्प्रतिसूर्यका शुभा सन्ध्या ।
शशिशिवशक्राशास्थाः शान्तरवाः पक्षिम्गसंघाः ॥१६॥
विपुलाः प्रदक्षिणचराः स्निग्धंमयूखा ग्रहा निरुपसर्गाः ।
तरवश्च निरुपसृष्टाङ्कुरा नरचतुष्पदा हृष्टाः ॥१७॥
गर्भाणां पुष्टिकराः सर्वेषामेष योऽत्र तु विशेषः ।
ऋर्तुस्वभावजनितो गर्भविबृद्ध्यै तमभिधास्ये ॥१८॥
Slokas 14-18—The good symptoms at the time of
the conception of clouds are the following : a delightful