बृहद्देशी (मतंग मुनि - राग-पद्धति का विश्व में सर्वप्रथम प्रतिपादक ग्रन्थ)

स्वरनिर्णयः । १३

“षड्जं *वदति मयूर ऋषभं चातको वदेत् ।
अजा वदन्ति गान्धारं क्रौञ्चो वदति मध्यमम् ॥
पुष्पसाधारणे काले कोकिलः पञ्चमं वदेत् ।
प्रावृट्काले तु सम्प्राप्ते धैवतं दर्दुरो वदेत् ॥
सर्व(ता ? दा) च तथा देवि ! निषादं वदते गजः ।१”
यद्वा (दू ? ऊ)र्ध्वध्वनिगामित्वेन षड्जादीनामेव साधा-
रणत्वम् इति अथवा षड्जादयः स्वरा न भवन्ति, आकारा-
दय एव स्वराः । षड्जादयस्तु तेषामाकारादीनामुच्चारणार्थम्
इति । ननु चतुर्दशानां स्वराणां मध्ये आकारादीनां कथं
ग्रहणम् । सत्यमुक्तम् । एतेषामसाधारणत्वेन ग्रहणं कृतम् ।
असाधारणत्वं चैतेषामूर्ध्वध्वनिगामित्वेन । यद्वा षड्जादीनां
व्यञ्जनानां स्वरत्वमुक्तम् । न(नु ? तु) सङ्केतमात्रमेतदुक्तं
भवति । आचार्याणां परिभाषेत्यर्थः ।
इदानीमवसरप्राप्तं चा(तु ?)तुर्विध्यं स्वराणां दर्श-
यामि । तद्यथा — वदनाद् वादी स्वामिवत् । संवदनात्
संवादी अमात्यवत् । अनुवदनादनुवादी परिजनवत् । विव-
दनाद् विवादी शत्रुवत् । ननु वदनादिकं प्राणिधर्मः कथ-
मचेतनानां स्वराणां सम्भवति । सत्यमुक्तम् । वदनं हि
नामात्र प्रतिपादकत्वं विवक्षितं, न वचनमिति । किं तत् प्रति-
पादयति । रागस्य रागत्वं जनयति । त्रि(ते ? के)च वादिनः
स्वराः सप्तैव । स च वाद्यंशवत् (दा ? दश)विधो बोद्धव्यः ।
१. ‘मन्द्रशं’ ख. पाठः.

• इह सर्वत्र वदतिस्थाने नदतिपाठो दृश्यते समानतन्त्रे ।