बृहद्देशी (मतंग मुनि - राग-पद्धति का विश्व में सर्वप्रथम प्रतिपादक ग्रन्थ)

४ | बृहद्देशी

इदानीं तु प्रवक्ष्यामि श्रुतीनां च विनिश्चयम् ।
श्रु श्रवणे चास्य धातोः क्तिप्रत्ययसमुद्भवः ॥ २६ ॥
श्रुतिशब्दः प्रसाध्योऽयं शब्दज्ञैर्भावसाधनः ।
श्रूयन्त इति श्रुतयः । सा चैकानेका वा । तत्रैकैव
श्रुतिरिति । तद्यथा — तत्रादौ तावदिहाग्निपवनसंयोगात्
पुरुषप्रयत्नप्रेरितोर्ध्वं नाभेरूर्ध्वाकारदेशमाक्रामद् धूमवत् सो-
पानपदक्रमेण पवनेच्छया आहाहरोहन्नतर्भूतपूरणप्रातिनिपा-
र्यापायतया(?) श्रुत्यादिभेदभिन्नः प्रतिभास इति मामकीयं
मतम् । अन्ये पुनर्द्विप्रकाराः श्रुतीर्मन्यन्ते । कथम् । स्वरा-
न्त(र)विभागात् । तथाच विश्वावसुः—
"श्रवणेन्द्रियग्राह्यत्वाद् ध्वनिरेव श्रुतिर्भवेत् ।
सा चैकापि द्विधा ज्ञेया स्वरान्तरविभागतः ॥
नियतश्रुतिसंस्थानाद् गीयन्ते सप्त गीतिषु ।
१तस्मात् स्वरगता ज्ञेयाः श्रुतयः श्रुतिवेदिभिः ॥
अन्तःश्रुतिविवर्तिन्यो ह्यन्तरश्रुतयो मताः ।
एतासामपि चैश्वर्यं क्रियाग्रामविभागतः ॥"
केचित् स्थानत्र(यं ?य)योगात् त्रिविधां श्रुतिं प्रति-
पद्यन्ते । अपरे त्विन्द्रियवैगुण्यात् त्रिविधां श्रुतिं मन्यन्ते ।
इन्द्रियवैगुण्यं च त्रिविधं — सहजं दोषजम् अभिघातजं
चेति । अपरे तु वातपित्तकफसन्निपातभेदाद्भिन्नां चतुर्विधां
श्रुतिं प्रतिपेदिरे । तथाचाह चतुरः(?) —

---

१. 'ह — ऽ' ख. पाठ.